Արթուր Ալեքսանյանը եզրափակիչում է Հասանովի ձեռքը մնաց օդում, կաթողիկոսը հեռացավ՝ առանց ձեռքսեղմման. Տեսանյութ «Սաղ լավա, մալադեց, մենակ մեկ-մեկ մեր կողմը նայի, իշմար ենք տալիս». Ռուբինյանը՝ Հասանովին. Տեսանյութ
2
Ալիևն ու «Պարտության» կուսակցությունը հարձակվել են Հայաստանի վրա. Անդրանիկ Թևանյան. Տեսանյութ Ընդդիմադիր խմբակցությունները լքեցին ԱԺ դահլիճը․ ուղիղ «Հայաստան» դաշինքի կալանավորված պատգամավորները հարցում տեղի է ունենում «ալիևություն»․ Անդրանիկ Թևանյան. Տեսանյութ Երասխում ադրբեջանցիները կրակել են սնունդ տեղափոխող մեքենայի վրա «Թուրքին դաբրո եղել ա». թշնամին ամեն օր ամրանում է Սյունիքում. Տեսանյութ Իսկ ով է պատերազմելու Իրանի դեմ. կարծես թե այդ հարցի պատասխանն ակնհայտ է՝ Թուրքիան և Ադրբեջանը Թշնամին կրակ է բացել Երասխի դիրքերի ուղղությամբ, փորձել ամրաշինական աշխատանքներ իրականացնել Գեղարքունիքում խոցված ադրբեջանական ԱԹՍ-ն ընկել է գյուղի տներից մեկի բակում. Տեսանյութ, Լուսանկարներ ՌԴ ԱԳՆ-ն մտահոգություն է հայտնել Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանին տիրող իրավիճակի կապակցությամբ Ադրբեջանի ԶՈՒ-ն կրակ է բացել Երասխի հատվածում հայկական դիրքերի ուղղությամբ. ՊՆ Պատերազմ Արցխում
Քրեական հետապնդման իրավասու մարմինը պարտավոր է անհապաղ ազատ արձակել պատգամավորին Լիլիթ Մակունցը նշանակվեց ԱՄՆ-ում ՀՀ դեսպան ԱԺ նախագահի քվեարկությունը դադարեցվել է՝ քվեաթերթիկում պատգամավորներից մեկի ազգանվան մեջ տառասխալի պատճառով. Տեսանյութ 44-օրյա պատերազմի խնդիրները չի կարելի իջեցնել ասֆալտի մակարդակին․ Սեյրան Օհանյան. Տեսանյութ Վերաքննիչը քննում է Առուշ Առուշանյանի խափանման միջոցի հարցը․ ուղիղ Ալիևն ու «Պարտության» կուսակցությունը հարձակվել են Հայաստանի վրա. Անդրանիկ Թևանյան. Տեսանյութ Ամերիաբանկի «Էրեբունի» մասնաճյուղի նորամուտը Էրեբունի համայնք Հոտնկայս ծափահարություններ՝ միայն Սյունիքի կալանավորված համայնքապետերին. Տեսանյութ Ագնեսա Խամոյան․ «Փաշինյանը վախենալու բան ունի ոչ թե պատգամավորների, այլ ծնողների հաշվեհարդարից» Այստեղ իրենց ցանկությունների ԱԺ-ն չէ, և իրենք պարտավոր են հետևել Սահմանադրությանը․ Աննա Մկրտչյան․ Տեսանյութ Հայաստանի և Արցախի վերջին 2-3 տարիների պատմությունը դավաճանության պատմության է․ Արծվիկ Մինասյան. Տեսանյութ Ընդդիմադիր խմբակցությունները լքեցին ԱԺ դահլիճը․ ուղիղ Արցախում հայտնաբերվել է անհայտ հանգամանքներում զորամասը լքած 22-ամյա զինծառայողի դին. ՊԲ Մարմնամարզիկ Արթուր Դավթյանը՝ Օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր Իշխանությունը 2 միլիարդ 786 միլիոն դրամով մեկ անձից գնում է կատարել․ Գեղամ Մանուկյան. Տեսանյութ Քանի որ ՀՀ-ին սպասվում են բարդագույն լուծումներ, արդյոք այդ պատճառով չէ՞, որ այդ անձն ուզում ունենալ ցածր լեգիտիմությամբ ԱԺ. Գեղամ Նազարյան. Տեսանյութ Արթուր Ալեքսանյանը եզրափակիչում է Հասանովի ձեռքը մնաց օդում, կաթողիկոսը հեռացավ՝ առանց ձեռքսեղմման. Տեսանյութ «Սաղ լավա, մալադեց, մենակ մեկ-մեկ մեր կողմը նայի, իշմար ենք տալիս». Ռուբինյանը՝ Հասանովին. Տեսանյութ Դանակահարված ավագանու անդամի վիճակը ծայրահեղ ծանր է Փաշինյանը կրկին նշանակվեց ՀՀ վարչապետ «Հայաստան» դաշինքի կալանավորված պատգամավորները հարցում տեղի է ունենում «ալիևություն»․ Անդրանիկ Թևանյան. Տեսանյութ Ագնեսա Խամոյան․ Փաշինյանը վախենալու բան ունի ոչ թե պատգամավորների, այլ ծնողների հաշվեհարդարից. Տեսանյութ Չենք ընտրի ԱԺ նախագահ մինչև «Հայաստան» դաշինքի երկու պատգամավորները կալանքից ազատ չարձակվեն.Վանեցյան ԱԺ փոխնախագահի թեկնածուն ես եմ. Իշխան Սաղաթելյան. Տեսանյութ Զմռսումները բացվել են, բայց համակարգիչները դեռ հետ չեն տվել. Վ. Հակոբյանը՝ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի մասին. Տեսանյութ Ե'վ ԱԺ-ում, և' փողոցում պայքարը պետք է շարունակվի. փողոցով եկածին փողոցով պետք է հեռացնել Դանակահարել են Երևանի ավագանու անդամին. «Իրավունք» Ստացվում է, որ կա ԱԺ պատգամավոր, ով անազատության մեջ է պահվում առանց ԱԺ-ի համաձայնության․ Գոհար Մելոյան «Հայաստան» դաշինքի պատգամավորները՝ Սյունիքի ազատազրկված համայնքապետերի նկարներով շապիկներով Սրանց ցինիզմը փաչ ու սահման չունի Ոստիկանությունն ավտոբուսներով ուժեր է կենտրոնացրել Ազգային ժողովի մոտակայքում. Տեսանյութ Ի՞նչ անբարոյական վիժվածք է պետք լինել, որ սահմանապահի աշխատավարձի չափերով կոֆեյի հավելավճար հաստատես օրենքով. Ճաղարյան Արթուր Թևոսյանից այս պատերազմը խլել է երկու որդիներին: Նա միակն էր այդ օրը, ով երկու անգամ մոտեցավ պատվո դրոշներին․․․ երկու անգամ՝ երկու որդիների համար․․․ Շունիկը «Ալաշկերտ» - «Արարատ-Արմենիա» խաղի գլխավոր աստղը դարձավ. Տեսանյութ Կրակոցներ գրեթե ամեն օր հնչում են Շուշիի դիրքերից․ Հունան Թադևոսյան Երկու մեդալ՝ մեկ որդու համար Մի ջրհեղեղն ի՞նչ է ախր, որ մեզ բաժանում է պետություն ունենալու բերկրանքից Երասխում ադրբեջանցիները կրակել են սնունդ տեղափոխող մեքենայի վրա «Թուրքին դաբրո եղել ա». թշնամին ամեն օր ամրանում է Սյունիքում. Տեսանյութ «Գյուղից 3 կմ հեռու երևի բազա են հիմնում, անընդհատ շարասյուն ենք տեսնում». Շուռնուխի համայնքապետ «Ամեն ինչ նույնն է Սև լճի հատվածում․ ադրբեջանցիները քարե շինություն են կառուցել այնտեղ». Իրինա Յոլյան Ադրբեջանցիները հայտնում են հավանական մարտական կորստի մասին․ պաշտոնական հաստատում չկա Օգոստոսի 1-ին, երթևեկությունը ներհանրապետական էլեկտրագնացքներով կլինի անվճար Հայաստանը նամակ է հղել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նախագահին Ջեֆ Բեզոսը զրկվել է աշխարհում ամենահարուստ մարդու կոչումից․ նա 24 ժամում կորցրել է գրեթե 14 մլրդ դոլար Խաղաղապահները մեկ շաբաթում ապահովել են ավելի քան 2000 ավտոմեքենայի անվտանգ մուտքը Արցախ «Հայաստան» դաշինքի հետ գնում եմ խորհրդարան, որ մեր երկրում օր առաջ փոխվի իշխանությունը ՀՀ-ն չի ընդգրկվել միջազգային գիտաժողովի մասնակիցների ցանկում Սա փոքր, բայց կարևոր հարցում է, որով մենք կարողանում ենք հանրային տրամաբանության մասին որոշակի պատկերացում կազմել

Հայաստանի առողջապահությունը․ ինչ պետք է անել

Բժշկական գիտությունների դոկտոր Արմեն Չարչյանը և բժիշկ-վիրաբույժ, «Առողջապահական իրավունքի միջազգային կենտրոն»-ի ղեկավար Սամվել Սողոմոնյանը հոդված են հրապարակել՝ «Հայաստանի առողջապահությունը․ ինչ պետք է անել» խորագրով։ Մասնագետները, մասնավորապես, անդրադառնում են բժշկական կրթությանը։

Նախաբան

Դժվար թե կարիք առաջանա որևէ մեկին պարզաբանելու, թե ինչ նշանակություն ունի կայուն, դինամիկ զարգացող, առաջադեմ առողջապահական համակարգը յուրաքանչյուր երկրի բնակչության և տնտեսության համար: Դա համոզիչ ձևով ցույց տրվեց  կորոնավիրուսային պանդեմիայի ժամանակ և արցախյան վերջին պատերազմի ընթացքում՝ միաժամանակ վեր հանելով նաև առողջապահության ոլորտում տարիներ շարունակ կուտակված և քողարկված խնդիրների ծավալը: Մարդիկ հասկացան, որ վարակից չի պաշտպանում և վիրավորի կյանքը փրկելը չի երաշխավորում ո՛չ թանկ մեքենան, ո՛չ ամառանոցը, ո՛չ էլ փողն ու պաշտոնը: Միակ մարդը, որը կանգնած էր մեր և մահվան միջև այդ օրերին,  բուժաշխատողն է, իսկ միակ համակարգը, որին ապավինում ենք, առողջապահությունը:

Իսկ ինչպիսի՞ն է Հայաստանի առողջապահական համակարգը: Ունա՞կ է արդյոք այն բավարարել մեր քաղաքացիների ամենօրյա առողջապահական պահանջմունքները և դիմակայել մարտահրավերներին: Պատասխանը գիտենք յուրաքանչյուրս, սակայն դա քիչ է: Լուծումներ են պետք: Լուծումներ խորքային, լուծումներ՝ հիմնված հստակ հաշվարկված տվյալների վրա, լուծումներ՝ երբեմն ցավոտ, սակայն անհրաժեշտ և անխուսափելի:

Իսկ ի՞նչ ունենք հիմա, և ի՞նչ է պետք անել…

Մի քանի հոդվածներով կփորձեմ ներկայացնել իմ և իմ թիմի տեսլականը համակարգի ապագայի և զարգացման հնարավոր ուղիների վերաբերյալ՝ հնարավորինս զերծ մնալով բարդ մասնագիտական տերմիններից և վերլուծություններից, փորձելով ներկայացնել նյութ, որը չի ծանրաբեռնի, բայց մտորելու տեղիք կտա:

Եվ այսպես.

ԲԺՇԿԱԿԱՆ ԿՐԹՈւԹՅՈւՆ

Մ.թ.ա. 3-րդ հարյուրամյակն էր: Հունաստանի քաղաքներից մեկում Հիպոկրատ անունով մի ճանաչված բժիշկ, որը ժամանակին երդվել էր իր ուսուցիչների առջև սովորել բժշկություն և հիմա իր աշակերտներին էր սովորեցնում, որոշեց գրի առնել և սերունդներին թողնել բոլոր ժամանակների մեծագույն մասնագիտական երդումներից մեկը: Ահա այն՝ թարգմանված հին հունարենի իոնիկ դիալեկտից.

Երդվում եմ բժշկության աստված Ապոլլոնի, առողջության հովանավոր Ասկլեպիոսի, Հեգիայի և Պանացեայի անունով՝ նրանց վկայակոչելով, որ ես կկատարեմ այս երդումը և գրավոր պարտականությունը, որքան ներեն ուժերս ու թելադրի խիղճս։

Բժշկության արվեստ ինձ սովորեցնող ուսուցչիս երդվում եմ պաշտել ծնողներիս հավասար, նրա հետ կիսել իմ ողջ կարողությունը ու հոգալ նրա կարիքները, նրա որդիներին համարել իմ եղբայրները, և եթե նրանք կամենան, սովորեցնել բժշկական արվեստ անվարձահատույց և առանց գրավոր պայմանագրի։ Իմ բոլոր գիտելիքները, դասերը և այլ հմտությունները երդվում եմ հաղորդել իմ որդիներին, իմ ուսուցչի որդիներին, աշակերտներիս ու նրանցից բացի ոչ ոքի։

Երդվում եմ օգնել հիվանդներին իմ ուժերի, գիտելիքների և խղճիս համաձայն ՝ խուսափելով նրանց որևէ վնաս կամ չարիք պատճառելուց։

Երդվում եմ երբեք և ոչ ոքի չտալ մահաբեր թույն կամ աջակցել այդ գործում, ով էլ որ խնդրի այդ մասին։ Երդվում եմ նույնպես երբեք չտալ կանանց վիժեցնող դեղամիջոց։

Երդվում եմ լինել բարոյապես մաքուր ու բարեպաշտ առօրյա կյանքում և արվեստիս մեջ։

Երդվում եմ երբեք չկատարել կտրվածքներ քարային հիվանդությամբ տառապող մարդկանց, այն թողնելով այդ գործով զբաղվող մարդկանց։

Ինչ տուն էլ որ ես մտնեմ, երդվում եմ այդ անել միայն հիվանդի բարօրության համար`, զերծ մնալով որևէ անարդար գործից, սեռական կապերից կանանց կամ տղամարդկանց հետ, միևնույն է, լինեն նրանք ազատ, թե ստրուկ, և այլ արատներից։

Ինչ էլ որ ես տեսնեմ կամ լսեմ իմ բժշկական գործունեության ընթացքում կամ նրանից դուրս, մասնավոր կյանքում, որ չպետք է հրապարակ հանվի, երդվում եմ լռության մատնել ու այն համարել սրբազան գաղտնիք։

Եթե այս երդումը ես բարեխղճորեն կատարեմ ու այն երբեք չդրժեմ, թող ինձ բաժին ընկնի երջանկություն կյանքում, հաջողություն արվեստիս մեջ, և մարդկանց հարգանքը հավիտյանս, և թող քաղեմ ես առատ պտուղները իմ արվեստից և աշխատանքից։ Իսկ եթե ես դրժեմ երդումս, թող ինձ բաժին ընկնի դրա հակառակը։

Պատահակա՞ն է արդյոք, որ Հիպոկրատի երդման առաջին տողերը վերաբերում են կրթությանը, ուսուցիչներին, աշակերտներին և գիտելիք փոխանցելուն: Դեռ հին հույները գիտեին, որ ցանկացած գործում հաջողելու համար պետք է սկսել կրթությունից:

Առաջադեմ առողջապահություն ունենալու համար մեզ պետք են մեծածավալ բարեփոխումներ առողջապահական կրթության ոլորտում: Մեր օրերում բժշկի մասնագիտությունը այլևս դադարել է լինել ամենագայթակղիչներից, դիմորդներն ու ընդունվողներն էլ նախկինի նման լավագույնները չեն: Բժշկական կրթության ներկայիս ակադեմիական մոդելը, երբ կա լսարան, դասախոս, լեկցիա, գրատախտակ, այլևս հնանում է` իր տեղը զիջելով առավել արդյունավետ մոդելներին, ինչպիսիք են` խնդրահեն կրթությունը (problem based education) և համակարգահեն կրթությունը(system based education):

Պետք է պատրաստենք պրոֆեսիոնալ դասախոսական անձնակազմ, որը տիրապետում է կրթության այդ մոդելի սկզբունքներին: Բժշկական համալսարանները պետք է կարողանան ավարտել միայն նրանք, որոնք կոչումով են բժիշկ և ունեն համապատասխան գիտելիքների և հմտությունների պաշար: Ով չի հաղթահարի այդ դժվարին ճանապարհը, պետք է դուրս մնա:

Անկախացումից հետո բացվեցին բազմաթիվ մասնավոր ինստիտուտ/համալսարան/քոլեջներ, և բժշկական կրթություն իրականացնելը, իսկ իրականում` դիպլոմ վաճառելը, շահավետ բիզնես դարձավ: Լավ բժշկական կրթություն տրամադրելը թանկ արժե, և շատերը չէին ուզում այդ ծախսերին գնալ: Որպես արդյունք` սկսեց ընկնել մեր բուժաշխատողների մասնագիտական որակը:

Ես կողմ չեմ ոչ պետական բժշկական կրթական հաստատությունները մեխանիկորեն փակելուն: Այդպիսի մի քանի անհաջող փորձ նախկինում եղել է: Դա սխալ ճանապարհ է : Անհրաժեշտ է ստեղծել միասնական պետական քննական հանձնաժողով, որը, որպես անկախ մարմին, կստուգի և կշնորհի մասնագիտական որակավորում, անկախ նրանից, թե շրջանավարտը որ բժշկական ԲՈւՀ-ն է ավարտել: Միայն դիպլոմի առկայությունը չպետք է բավարար լինի մասնագիտական դաշտ մտնելու համար: Եվ մի քանի տարի անց, այն բուհերը , որոնց շրջանավարտների մեծամասնությունը չի կարողանա հաղթահարել այդ քննությունը և չի որակավորվի, ստիպված կփակվեն, որովհետև այնտեղ այլևս դիմող չի լինի: Կմնան միայն նրանք , ովքեր իսկապես կրթություն , գիտելիք և հմտություն  են տալիս:

Պետպատվերով սովորելու հնարավորություն պետք է ունենան միայն այն ուսանողները, որոնք համաձայն են ուսումն ավարտելուց հետո մեկնել և որոշակի ժամկետով աշխատել այնտեղ, որտեղ կնշանակվեն: Չի կարելի բյուջեի հաշվին 6 տարի սովորեցնել մեկին, ով դեռ ուսանող ժամանակ գերմաներեն է սովորում, իսկ ավարտելուց մեկ ամիս անց լքում երկիրը:

Համոզված եմ, որ խորքային բարեփոխման կարիք կա նաև բժիշկների հետբուհական կրթության և մասնագիտացման ոլորտում, և այստեղ մենք պետք է հետ կանգնենք խորհրդային  տարիներից ժառանգած կլինիկական օրդինատուրայի մոդելից և անցնենք ռեզիդենտուրայի և ֆելոուշիփի: Անհրաժեշտ է ունենալ առողջապահության բնագավառի մասնագիտությունների և նեղ մասնագիտացումների արդիականացված ցանկեր և « մասնագետի որակավորման բնութագիր»: Վերջինս շատ կարևոր է նկարագրելու համար յուրաքանչյուր մասնագետի գիտելիքների և հմտությունների նվազագույն պաշարը, ինչը հիմք կդառնա մասնագիտական կրթության համար, կսահմանի յուրաքանչյուր մասնագետի պատասխանատվության և մասնագիտական գործունեության շրջանակը և հստակ կամրագրի այն կրթական ճանապարհը, որը անհրաժեշտ կլինի անցնել յուրաքանչյուր մասնագիտական որակավորում ստանալու համար:      Բժշկականն ավարտելուց հետո անհրաժեշտ կլինի ևս 1-5 տարի տևողությամբ ռեզիդենտուրա անցնել և ձեռք բերել հիմնական մասնագիտություն.  դրանք կլինեն թվով մոտ 30-35, իսկ այն բժիշկները, որոնք ցանկություն կունենան նեղ մասնագիտանալ, կանցնեն մինչև մեկ տարի տևողությամբ ֆելոուշիփեր:

Ռեզիդենտուրաների իրականացումը չպետք է լինի բժշկական կրթական հաստատությունների մենաշնորհը և պետք է իրականացվի խոշոր բժշկական կենտրոններում, որոնց արևմուտքում կոչում են teaching hospital: Բժշկական կազմակերպությունը պետք է վճարի ռեզիդենտին` վերջինիս կատարած աշխատանքի համար և կրի պատասխանատվություն նրան տրամադրվող գիտելիքների և հմտությունների այն ծավալի համար, որը ամրագրված է տվյալ մասնագետի որակավորման բնութագրով:

Միջին մասնագիտական բժշկական կրթության ոլորտում բարեփոխումները հիմնականում համանման պետք է լինեն բարձրագույնին: Անհրաժեշտ է ներդնել մեխանիզմներ, որոնք անխուսափելիորեն կբերեն ոչ բավարար կրթության որակ ապահովող տասնյակ բժշկական քոլեջների փակվելուն: Շատ մտահոգիչ են հատկապես ոչ մասնագիտական քոլեջներում բացված բուժքույրական բաժինների և փոքր մարզային բժշկական քոլեջների մատուցած կրթության որակն ու զարգացումը: Այդ քոլեջները հաճախ նույնիսկ էլեմենտար սիմուլյատորներ և մուլյաժներ չունեն, չունեն ժամանակակից տեխնիկական հագեցվածություն և մեծ մտահոգություն է առաջացնում նրանց դասախոսական անձնակազմի որակը:

Նման քոլեջները որակյալ կրթություն չեն կարող տալ սկզբունքորեն: Նրանք ապագա չունեն:

Ժամանակի հրամայական է նաև բարձրագույն կրթությամբ բուժքույրերի պատրաստման հարցը: Նրանք կարևոր դեր են խաղում բուժքույրական կառավարման օղակում և բժշկական գիտության զարգացման մեջ:

Բուժաշխատողների շարունակական մասնագիտացման ներկայիս կրեդիտային համակարգը անհրաժեշտ է զարգացնել և վերջապես ներդնել բուժաշխատողների լիցենզավորում:

Հետևեք մեզ Telegram-ում
Հետևեք մեզ YouTube-ում
Websiite by Sargssyan