Ղազախստանը որպես նոր թուրքակական հենակետ ընդեմ Ռուսաստանի կարելի է տապալված համարել

Վերջին դեպքերը Ղազախստանում այնքան անսպասելի բնույթ ունեին, որ համաշխարային հիմնական կենտրոնները նույնիսկ չհասցրին պատշաճ ձևով արձագանքել այդ իրադարձություններին և միայն Մոսկվային հաջողվեց արագ արձագանքման ձևով լուծել հարցը:

Փորձենք հանգամանալից վերլուծել, թե ինչու տեղի ունեցան այդ դեպքերը:

Ղազախները հոգնել եին Նազարբաևի 30 տարվա կառավարումից

Թեև բողոքի ֆորմալ պատճառը դարձավ գազի գնի բարձրացումը, սակայն բոլորն են հասկանում, որ դա ընդամենը տրիգերի դեր կատարեց բողոքի համար: Գազի գնի բարձրացման որոշումը նախորոք էր հայտարարված: Ի դեպ, բարձրացումից հետո, այն դարձավ մոտ 130 դրամ, մեկ խորանարդի դիմաց: Հիշեցնենք, որ այսօր Հայաստանում, գազի գինը մոտ երկու անգամ բարձր է այդ գնից, որն ի դեպ բողոքի ցույցերից հետո, անմիջապես հետո իջեցվեց իր նախկին գնին:

Եթե մինջև հունվարի 5-ը բողոքոի ցույցերը Ղազախստանում կրում էր տարերային բնույթ, ապա դրանից հետո գործի մեջ մտան կազմակերպված խմբերը, որոնք նախապես պատրաստվել էին դրան:

Բանն այն է, որ ղազախական ազգ հասկացությունն պայմանական կարելի բաժանել 8-ից 10-ը ժուզերի՝ կլանա-էթնիկական ազգային միավորումների, որոնց համախմբում է կրոնը, լեզուն և ընդհանուր պատմությունը:

Վերջին 30 տարվա ընթացքում Նազարբաևի կլանը չափից ավելի էր նեղել մյուս կլաններին, որոնք այդ ընթացքում նույնպես կայացել էին և ցանկանում էին ավելի մեծ դեր ունենալ երկրի տնտեսական և քաղաքական կյանքում:

Հերիք է հիշեցնել, որ երկրի տնտեսության ողջ հումքային ոլորտը վերահսկվում էր Նուրսուլթան Նազարբաևի ընտանիքի անդամների կողմից: Ընդորում, այստեղ շահույթի առյուծի բաժինը հասնում է  արևմտյան կորպորացիաներին ու Չինաստանին: Զարմանալի է, բայց  Ռուսաստանն ու Թուրքիան չնչին դերակատարում ունեն այդ ոլորտներում:

Ինչ վերաբերվում է քաղաքական կյանքին, ապա այստեղ փաստացի բոլոր տեսակի քիչ թե շատ ընդդիմադիր քաղաքական միավորումները արգելված էին, իսկ նրանց լիդերները, կամ գտնվում էին բանտերում, կամ էլ արտերկրում:

Եվ զարմանալի չէ, որ վերջին բողոքում, որևէ քաղաքական միավոր չկարողացավ հեծել այս բողոքի շարժումը:

Ահա, թե ինչու քաղաքական պայքարի ավանդույթի բացակայությունը, բերեց նրան, որ վերը նշված կլանները ստիպված իրենց բողոքը սկսեցին արտահայտել զինված խմբավորումների պայքարի տեսքով:

Ինչպես հայտնի է, ցանկացած քաոս իր հետ ջրի երես է բարձրացնում նաև այլ հոսանքներ, որոնք խաղաղ կայուն կյանքում, սովորաբար տեսանելի չեն լինում:

Այսպես, վերջին ղազախական դեպքերի ժամանակ երևացին նաև ծայրահեղ իսլամիստների և թուրք ազգայնականների ականջները: Իհարկե վերջիններս, լուրջ գործոն չէին, սակայն ցանկանում էին «պղտոր ջրում ձուկ որսալ»:

Ի՞նչ ազդեցություն կարող էին ունենալ այս դեպքերի վրա Արևմուտքն ու Թուրքիան

Արևմուտքն Ղազախստանում միշտ ունեցել է ավելի շատ տնտեսական և ոչ քաղաքական դեր: Ղազախստանի աշխարագրական  դիրքը, թույլ չի տվել, որ Արևմուտքը ավելի մեծ դեր կատարեր այս տարածաշրջանում: Իսկ, ահա, Թուրքիան միշտ փորձել է չփչացնելով իր հարաբերությունները Նազարբաևի ընտանիքի հետ, հարաբերություններ հաստատել ղազախական մյուս ժուզերի ներկայացուցիչների հետ: Եվ քանի որ ազատ քաղաքական դաշտ չի եղել, Անկարան փորձում էր այդ դերը կատարել այլ միջոցներով: Բացի այդ, Անկարայում խնդիր էր դրված ղազախական ամորֆ խմբավորումներից ձևավորել թյուրքական միասնական ազգ, կիրառելով Թուրքիայի փորձը:

Եվ զարմանալի չէր, որ տարիներ առաջ, ընդօրինակելով Ադրբեջանի փորձը, Նազարբաևը որոշեց ղազախական այբուբենի կիրիլյան գրառումը փոխարինել լատինատառերով:

Սա ոչ այնքան մշակույթային, որքան ընդգծված քաղաքական որոշում էր:

Ավելին, Նազարբաևը ակտիվ էր, ոչ միայն եվրասիական ինտեգրացիայի հարցերում, այլև իր վրա մեծ դեր էր վերձրել թյուրքալեզու պետությունների ինտեգրացիայի իրագործման հարցում, ստանձնելով Թուրքիայի գլխավոր գործնկերի դերը Կենտրոնական Ասիայում:

Հաշվի առնելով այն, որ Ուզբեկստանը ավելի պասիվ դեր էր կատարում  այդ երկու ինտեգրացիոն գործընթացներում, իսկ Թուրքմենստանը ընդհանրապես ընտրել էր ինքնամեկուսացման ուղին, Անկարայի միակ գործընկերն մնացել էր հենց Նազարբաևը:

Սակայն Թուրքիան ոչ Արևմուտքի, ոչ էլ Չինաստանի հնարավորություններն ուներ, որ կարողանար ազդել Ղազախստանի վրա: Իսկ Նազարբաևի ընտանիքի տնտեսական շահերի հետ ուներ չնչին կապեր: Ահա, թե ինչու թուրքերի միակ հույսը մնացել էին ղազախական մյուս ժուզերի ներկայացուցղիչների հետ հարաբերությունները:

Մյուս կողմից, Անկարան փորձում էր այդ կապերը հաստատել շատ զգուշորեն, որպեսզի չխրտնացներ Նազարբաևին:

Ահա, թե ինչու աշխարհքաքաղաքական տեսանկյունից, ոչ Արևմուտքը, ոչ էլ Անկարան չունեին ազդեցության այն հնարավորությունն ու լծակները, որն ուներ Ռուսաստանը Ղազախստանի վրա: Եվ իզուր չէր, երբ առաջացավ լուրջ սպառնալիք Նազարբաևի և Տոկաևի շահերի համար, նրանք անմիջապես և առաջին հերթին դիմեցին Մոսկվային:

Տոկաևը փորձելու է մաքրել Նազարբաևի ազդեցությունը մինչև վերջ

Վերը նշած բոլոր գործոններից բացի, այս դեպքերում առկա էր նաև Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի և Նազարբաևի միջև թաքնված հակամարտության գործոնը ևս:

Բանն այն է, երբ Նազարբաևը հանձնեց նախագահի պաշտոնը Տոկաևին, միաժամանակ իր համար սահմանադրորեն ամրագրեց ցմահ այնպիսի լիազորություններ, որն փաստացի Տոկաևին դարձնում էր «անգլիական թագուհի»:

Բնականաբար, Տոկաևին այդ իրավիճակը շահավետ չէր: Բացի այդ, ղազախական մյուս ժուզերի ներկայացուցիչները, հենց Տոկաևի միջոցով էին փորձում թուլացնել Նազարբաևի կլանի դերակատարումը տնտեսության մեջ: Եվ այս բողոքի ենթատեքստում անկասկած արկա էր նաև այս գործոնը:

Պետք է նշել, որ այս բողոքի արդյունքում Տոկաևը շանս է ստանում դառնալ երկրի լիակատար ղեկավար: Նա հեռացրեց Նազարբաևին երկրի անվտանգության խորհրդի նախագահի պաշտոնից և սպասվում է, որ շուտով տնտեսությունից կհեռացվեն նաև Նազարբաևի կլանի մյուս ներկայացուցիչները, ինչը թույլ կտա մյուս կլաններին գրավել տնտեսության մեջ նոր «ազատված» տեղեր:

Այդ տեսանկյունից, Տոկաևը ունի մեծ շանս դառնալ Ղազախստանի նոր իրական ղեկավար, ով կկարողանա ավելի «արդար» ձևով բալանսավորել մյուս կլանների շահերը: Մանավանդ, որ Տոկաևը ինքը որևէ սեփական կլան չունի և այդ տեսանկյունից կարող է լիարժեք բավարարել մյուս կլանների շահերը:

Մյուս կողմից, կարող է արդյո՞ք երկարաժամկետ կտրվածքով Տոկաևը պահպանել իր իշխանությունը նման դրվածքով, դժվար է ասել:

                Ինչու՞ Տոկաևը «հրավիրեց» ՀԱՊԿ-ին Ղազախստան

Այս հարցի պատասխանը ակնհայտ է: Երբ ողջ ազգը պահանջում էր Նազարբաևի հրաժարականը, իսկը ինքը՝ Տոկաևը, դեռ ինքնուրույն դեմք չէր ընկալվում, զանգվածային բողոքի պայմաններում, ուժայինները չէին կարող դառնալ Տոկաևի հուսալի հենարանը:

Ահա, թե ինչու նրան խիստ անհրաժեշտ էր հուսալի աջակցություն «դրսից»: Իսկ այստեղ միակ կայացած կառույցը մնում էր ՀԱՊԿ-ը և ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը:

Վերջինիս աջակցությունը վճռական դեր կարող է ունենալ Ղազախստանի հետագա քաղաքական դասավորության հարցում: Մանավանդ, որ թույլ Տոկաևին դեռ երկար ժամանակ է պետք, որ նա կարողանա ամբողջությամբ վերահսկել երկրի կառավարման համակարգը:

Սա է իրականությունը:

Արտակ Հակոբյան