Ինչու՞ արտաքին ներդրողները չեն գալիս Հայաստան

Այս հարցը հասկանալու համար փորձենք համեմատել մեր և մեր հարևաննների բիզնես միջավայրերի տարբերությունը: Սկսենք փոքր բիզնեսից: Մեզ մոտ, սկսած 2019-ի հունվարի մեկից մինչև 120 000 դոլար շրջանառություն ունեցող ընկերությունները ազատված են լինելու ԱԱՀ-ից ու շահույթահարկից և միայն շրջհարկ են տալու, որը կազմելու է միջինը 5 տոկոս: Վրաստանում այդ ընկերությունների շեմը կազմում է 204 000 դոլար, իսկ հարկի չափը ընդամենը... 1 տոկոս:

Անցնենք առաջ, սովորական հարկատեսակների առումով էլ ենք մենք ավելի վատ վիճակում, քան Վրաստանը: Օրինակ, մեզ մոտ ԱԱՀ-ը կազմում է 20 տոկոս, Վրաստանում՝ 18 տոկոս: Շահույթահարկը մեզ մոտ 20 տոկոս է, մեր հարևանների մոտ՝ 15 տոկոս: Դիվիդենտներից եկամտահարկը մեզ մոտ 10 տոկոս է, նրանց մոտ՝ 5 տոկոս:
Իսկ շինարարության ոլորտներում ընդհանրապես տարբերությունները ցիվիլիզացիոն բնույթ են կրում արդեն: Միայն Բաթումիի շինարարական աշխատանքների ծավալը գերազանցում է ողջ Հայաստանի ծավալներին:

Վրաստանը կոռուպցիայի դեմ պահքարի, ընկերությունները հեշտ գրանցելու և մի շարք այլ ցուցանիշներով աշխարհում 137–րդ տեղից տեղափոխվել է 7-րդ տեղը: Նույնիսկ ամոթ է նշել, թե որերորդ տեղում է գտնվում Հայաստանը:

Վրաստանում իրենց ներկայություններն ունեն աշխարհահռչակ տրանսնացիոնալ այնպիսի կորպորացիաներ, ինչպիսիք են բրիտանական BP-ն, ռումինական RomPetrol-ը, ամերիկյան Wissol-ը, ռուսական Lukoil-ը, ամերիկյան Gulf-ը:

Հանքարդյունաբերական ոլորտում՝ նույն Լիդիան ընկերությունը, որի դեմ ի դեպ Վրաստանում ոչ մի «կանաչների» բողոք չկա: Այստեղ հասկանում են, թե ինչ բան է վստահություն հասկացությունը, և ժողովուրդը չի ապրում քսենոֆոբիայի և գավառական մթնոլորտում: Վերը նշված ընկերություններից Լիդիանից բացի, մնացածներից ոչ մեկը Հայաստանում ներկայացված չեն: Վրաստանում ներկայացված են գրեթե բոլոր հայտնի սննդի սպասարկման ֆրանչիզաները՝ McDonald’s-ը, Wendy’s-ը, KFC-ին, Subway-ը, Dunkin’donats-ը, Burger King-ը, Dominos Pizza-ը: Նշենք, որ այս շարքից Հայաստանում կան ընդամենը երկու ընկերություն: Շինարարական ոլորտը ընդհանրապես ծաղկում է մեր հարևանների մոտ և աղետալի վիճակի մեջ է մեզ մոտ:

Օրինակ, աշխարհահռչակ տրանսնացիոնալ Alliance croup-ը Վրաստանում բիզնեսով է զբաղվում արդեն 13 տարի: Ընկերության շինարարական ծավալները Վրաստանում այս պահի դրությամբ կազմել են արդեն 200 մլն դոլարի չափի: Մոտ այդքան ծավալի էլ աշխատանքներ են տարվում այսօր: Ընկերության վրացական մասնաճյուղում միայն աշխատում է ավելի քան 6000 մարդ: Մյուս շինարարական ընկերությունը՝ Orbi Group-ը, աշխատում է Վրաստանում արդեն 20 տարի, կառուցել է ավելի քան 2 000 000 քառակուսի մետր տարածքներում և  ներկայացված է ավելի քան 10 երկրներում: Այստեղ էլ աշխատում է ավելի քան 6000 մարդ: Բացի այդ, այս շուկայում ներկայացված են բազմաթիվ միջին կարգի վրացական և արտասահմանյան ընկերություններ: Ողջ Վրաստանը այսօր դարձել է մի մեծ շինհրապարակ: Արդյունքում, Թբիլիսիում, Քութաիսիում և Բաթումիում կարելի է ձեռք բերել ավելի որակյալ բնակարան և ավելի մատչելի գնով, քան՝ Հայաստանում: Ընդ որում, տարբերությունը որակական բնույթ է կրում: Այստեղ առաջացել է նույնիսկ բանվորական ուժի խիստ պակաս և այն լրացվում է արտերկրից՝ հիմնականում Չինաստանից և Հնդկաստանից հրավիրված շինարարների միջոցով: Հայաստանում լուրջ շինարարություն, որպես այդպիսին, այսօր գոյություն չունի: Հայաստանից հեռացել են որակյալ շինարարները, վարպետները և նույնիսկ շինարարական վերամբարձները:

Ի՞նչ անել և ինչի՞ց սկսել՝ շտկելու համար իրավիճակը

Նախ, պետք է սկսել միաժամանակ մի քանի ուղություններով աշխատել:

1.Վերականգնել գործարանների հանդեպ հարգալից վերաբերմունքը թե պետության, և թե հանրության կողմից: Այսօրվա հանրության մեջ տարածված ձախակողմյան տրամադրությունները թեև հասկանալի են, սակայն վտանգավոր են և կարող են կործանարար հետևանքներ ունենալ երկրի տնտեսության համար:

2.Վերականգնել երկրի հանդեպ վստահությունը արտաքին ներդրողների մոտ: Անհապաղ դադարեցնել Լիդիանի դեմ ակնհայտ ուղղորդված արշավը, և կոշտ ձևով ցույց տալ, որ պետությունը թույլ չի տա պոպուլիստական արշավներն ընդդեմ միջազգային ընկերությունների:

3.Սկսել արմատապես փոխել հարկային օրենսգիրքը, ի օգուտ գործարարների: Իջեցնել ԱԱՀ-ը 20-ից մինջև 17 տոկոս /վրացիներից մեկ տոկոսով պակաս/, շահույթահարկը դարձնել 15 տոկոս, իսկ փոքր բիզնեսի շեմը թողնել մինջև 215 000 դոլարի, 120 000-ի փոխարեն:

4.Ֆիզիկական դիվիդենտների շեմը պահպանել 5 տոկոսի չափով:

5. Մաքսիմալ պարզեցնել հարկերի կառուցվածքը:

6.Ընդունել օրենք, որ հետագա հարկերի բարձրացումը հնարավոր լինի բացառապես համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով, ինչպես որ ընդունվել է Վրաստանում:

Հասկանալի է, որ այս ամենի արդյունքում կարող է առաջանալ բյուջեի հավաքագրման ճգնաժամ: Այն կարելի է կոմպենսացնել նոր վարկեր ձեռք բերելով և միաժամանակ ստվերային տնտեսության դեմ պայքարով:

Այս փոփոխություններից 3-4 տարի անց Հայաստանը կհաղթահարի իր ամենավտանգավոր՝ վստահության ճգնաժամը, հայաստանցիները և արտերկրի ներդրողները կսկսեն իրապես վստահել պետությանը: Դա կլինի այն ռուբիկոնը, որից հետո մնացած բարեփոխումները կդառնան պարզապես տեխնիկական լուծելու խնդիրներ:
Իսկ եթե այս հարցերում կառավարությունը հապաղի, ապա կունենանք այն, ինչ ունեցել ենք 25 տարի շարունակ:

Սա է իրականությունը:

Արտակ Հակոբյան