The Times. Ահա թե ինչպես է տեղի ունենում մշակութային ցեղասպանություն

News.am-ը թարգմանաբար ներկայացրել է «Թայմսի» հրապարակումը:
2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղից ավելի քան 100,000 հայերի ցավոտ արտագաղթ է տեղի ունեցել։ Տեղի բնակիչների այս զանգվածային արտագաղթը իրենց հայրենիքից հաջորդեց ինը ամիս շրջափակմանը, որն ավարտվեց սեպտեմբերի 19-ին արյունալի ռազմական հարձակմամբ, գրում է Times-ը։
«Այս տղամարդիկ, կանայք և երեխաները, վախենալով իրենց կյանքի համար, թողեցին ամբողջ աշխարհներ՝ իրենց դպրոցներն ու խանութները. դաշտեր, նախիրներ և խաղողի այգիներ, իրենց նախնիների գերեզմանոցները։ Նրանք թողել են նաև եկեղեցիներ՝ մեծ ու փոքր, հին ու ավելի ժամանակակից, մեծ ու համեստ, որոնց մեջ հավաքվել ու աղոթել են դարերով։ Նրանք նաև թողել են կամուրջներ, ամրություններ, վաղ ժամանակակից առանձնատներ և խորհրդային ժամանակաշրջանի հուշարձաններ, ինչպիսին է սիրելի «Մենք և մեր սարերը» հուշարձանը: Հիմա ի՞նչ է լինելու այս վայրերի հետ։
Մենք լավ գիտենք, թե ինչ կատարվեց Ջուղայում, Նախիջևանում. 16-րդ դարի հայկական տապանաքարերի տպավորիչ լանդշաֆտը Ադրբեջանի կողմից մի քանի տարում ջնջվեց աշխարհի երեսից։ Մենք գիտենք, թե ինչ է պատահել Ջեբրայիլի Աստվածածին եկեղեցուն և Մեծ Թաղեր գյուղի հայկական գերեզմանատանը. երկուսն էլ ամբողջությամբ ջնջվել են հողատար սարքավորումների միջոցով։
Մենք նաեւ գիտենք, թե ինչ եղավ Շուշիի Ղազանչեցոց տաճարի հետ, որն իր հերթին գնդակոծվեց, վնասեցին գրառումները, այն «վերականգնվեց» առանց հայկական գմբեթի և այժմ վերանվանվել է «քրիստոնեական» տաճար։ Այս գործողությունների լկտիությունը, ինչպես գրել է լրագրող Ջոշուա Կուչերան 2021 թվականի մայիսին, «ենթադրում է աճող վստահություն, որ [Բաքուն] կարող է վերակառուցել իր նոր վերականգնված տարածքները ցանկացած տեսքով, ինչպես կցանկանա»:
Արցախում հազարավոր տարիների հայկական կյանքի ոչնչացումը հնարավոր է դարձել այն մարդկանց եւ երկրների անգործության և թվացյալ անտարբերության շնորհիվ, որոնք կարող էին դա կանխել։
Միացյալ Նահանգները և Եվրամիությունը շռայլորեն խոսում են մարդու համընդհանուր իրավունքների մասին, սակայն ոչինչ չարեցին այն ինը ամիսների ընթացքում, երբ արցախցիներին զրկել էին սննդից, դեղորայքից, վառելիքից և այլ կենսական ապրանքներից։ Նրանք ոչինչ չարեցին Արդարադատության միջազգային դատարանի վճիռն իրականացնելու համար, որն Ադրբեջանից պահանջում էր դադարեցնել շրջափակումը դեռևս 2023 թվականի փետրվարին։ Այս անգործությունը խրախուսեց Ադրբեջանին հարձակվել, ինչպես կխրախուսի մյուսներին անել նույնը այլուր:
Կարևոր է հասկանալ, թե ինչպիսի մշակութային ավերածություններ են արվում. այս հուշարձաններն ու քարերը վկայում են հայության սերունդների մասին, որոնք պաշտել և հոգացել են դրանց մասին: Ոչնչացնել դրանք, նշանակում է ջնջել ոչ միայն մշակույթը, այլև ժողովուրդը։ Ինչպես նշել է արվեստի պատմաբան Բարի Ֆլոդը, 2016 թվականին, այսպես կոչված, «Իսլամական պետության» կողմից 2014 թվականից ի վեր մշակութային ժառանգության ոչնչացման մասին, «սոցիալական միավորող հյուսվածքների ֆիզիկական ոչնչացումը` արխիվներ, արտեֆակտներ և հուշարձաններ, որոնցում մարմնավորվել են բարդ միկրոպատմություններ, նշանակում է, որ հիմա այդ անցյալում կան բաներ, որոնք չեն կարող և երբեք հայտնի չեն լինի»: Նման կորստի ողբերգական օրինակ է Ջուղայի գերեզմանատունը։
Եթե ​​պատմությունը ուղեցույց է, ապա էթնիկ զտումներին սովորաբար հաջորդում են բոլոր տեսակի մշակութային ոչնչացումները՝ վանդալիզմից մինչև լանդշաֆտի ամբողջական ոչնչացում: Վերջին մարտավարությունը կկիրառվի ոչ այնքան հայտնի եկեղեցիների հետ: Սա կլինի ավելի քիչ հայտնի հայկական հուշարձանները քանդելու չարագուշակ միջոց, որը կսնուցի այն գաղափարը, որ վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանում այնտեղ հայեր չեն եղել:
Կլինի նաև կեղծիք, որում հայկական հուշարձաններին տրվում է նորաստեղծ պատմություն և համատեքստ։ 13-րդ դարում կառուցված Դադիվանք և Գանձասար վանքերը միջնադարյան հայկական ճարտարապետության հոյակապ ու բնորոշ նմուշներ են և արդեն վերանվանվել են «հին կովկասյան ալբանական տաճարներ»։ Ակնկալվում է, որ այս և այլ վայրերը կդառնան «կովկասյան-ալբանական հնագույն մշակույթին» նվիրված գիտաժողովների և սեմինարների անցկացման վայրեր։ Ինչ վերաբերում է այդ շենքերի, խաչքարերի և տապանաքարերի վրա անթիվ հայերեն մակագրություններին. դրանք, ինչպես 2021 թվականի փետրվարին հայտարարել էր Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, հայկական կեղծիքներ են և կստանան իրենց «նախնական տեսքը» (ենթադրաբար հափշտակելով, ավազով պայթեցնելով) կամ հայերեն արձանագրություններով քարերը հեռացնելով, ինչպես արվել է 1980-ական թթ.)։
Ի վերջո, տեղի կունենա Ադրբեջանի «մուլտիկուլտուրալիզմի» հաղթանակը. «Եկե՛ք Ղարաբաղ՝ հին քրիստոնյաների հայրենիք»,- կասեն մարդիկ։ «Խնդրում եմ անտեսել քարե պատի փորագրված տառերը, քանի որ սա հայերեն գրություն չէ։ Այստեղ երբեք հայեր չեն եղել»։ Բացառությամբ Բաքվի դատապարտելի թանգարանում պատկերված զինվորների և օկուպանտների, որտեղ ցուցադրված են զոհված հայ զինվորների մոմե արձանները, դա այնքան անմարդկային տեսարան է, որ միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունները, այդ թվում՝ ադրբեջանցի ակտիվիստները, պահանջում են փակել այն:
Ահա թե ինչպես է տեղի ունենում մշակութային ցեղասպանություն. Ավելի քան 100 տարի առաջ տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության կողմից իրականացված Հայոց ցեղասպանությունը, որին հաջորդեցին լայնածավալ թալանը, վանդալիզմը և հայկական վայրերի ավերումը ներկայիս Թուրքիայի տարածքում: Երկրորդ մշակութային ցեղասպանության հեռանկարն այժմ օրակարգում է: Միայն թե հիմա հայերը կհետեւեն, թե ինչ է կատարվում առցանց՝ տրավմա ապրելով հուշարձան առ հուշարձան:
2020 թվականին հայ ակտիվիստները կոչ են արել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին և մշակութային ժառանգության պահպանության այլ կազմակերպություններին միջազգային մոնիտորինգ իրականացնել Լեռնային Ղարաբաղի խոցելի վայրերի նկատմամբ։ Ոչինչ չի արվել: Հիմա ժամանակն է, որ աշխարհը պաշտպանի այն, ինչ մնացել է հայկական մշակույթից Լեռնային Ղարաբաղում: Եթե ​​սա չանենք, ո՞ր մշակույթն է լինելու հաջորդը»: