Քրդական հանրաքվեի պատմական հետքերով

Եվ այսպես, սեպտեմբերի 25-ի Իրաքյանում անցկացված քվեարկության արդյունքում ինչպես և սպասվում էր, ժողովրդի ավելի քան 90 տոկոսը կողմ է Իրաքից անկախ Քրդական պետության ստեղծմանը: Ընդ որում, անկախությանը կողմ էին քվեարկել ոչ միայն քրդերը, այլև այս տարածաշրջանում ապրող  արաբներ, թուրքոմանները, քրիստոնյաները, այդ թվում նաև հայերը: Եվ հետաքրքիրն այն է, որ վիճելի կոչվող Քիրկուկ քաղաքում, որտեղ քրդերից բացի ապրում են նաև շատ արաբներ, նույնպես ավելի քան 90 տոկոսով բնակչությունը կողմ էր անկախությանը:Եվ զարմանալին այն էր, որ Քրդաստանի արևելքում և մասնավորապես Սուլեմանիայի արևելքում այսպես կոչված արևելյան քրդերը անկախությանն ավելի պասիվ աջակցություն ցուցաբերեցին: Մասնավորապես Սուլեմանիայի բնակչության ընդամենը 51 տոկոսն է կողմ եղել անկախությանը: Հանրաքվեից անմիջապես հետո Քրդական ինքնավարության վարչապետը հայտարարեց, որ հանրաքվեի արդյունքները չեն նշանակում, որ պաշտոնական Էրբիլը միանգամից հայտարարելու է անկախության մասին: Այս հանգամանքը պայմանավորված էր նրանով, որ հանրաքվեն խիստ մտահոգել էր հարևան Իրանին և Թուրքիային: Հանրաքվեի արդյունքները չի ճանաչում նաև Իրաքի կենտրոնական իշխանությունը: Քրդերի համար անսպասելիորեն հանրաքվեի մասին դրական չարտահայտվեցին ոչ Միացյալ Նահանգները, ոչ էլ` Եվրոպան: Դրական արձագանք չկար նաև Արաբական ծոցի երկրների կողմից: Վերջապես, իր պաշտոնական հայտարարության մեջ Իրաքի տարածքային ամբողջականության կողմ լինելւ հայտնեց նաև Ռուսաստանը:

Հասկանալի է, որ այս պայմաններում քրդերը փորձելու են ավելի ճկուն գործել, քանզի գիտակցում են, որ նրանց կողմից կոշտ և ռադիկալ որոշումները կարող են կոշտ արձագանք գտնել հարևան Թուրքիայում և Իրանում:

Նշենք, որ Քրդական անկախ պետականության գաղափարը նոր երևույթ չէ: Եվ քրդերը այս դժվարին ճանապարհը երկար տարիներ է, որ անցնում են:

Այս առիթով մենք էլ փորձենք անել կարճ պատմական էքսկուրս

Քրդական պետության գաղափարը ծնվեց 100 տարի առաջ

Քրդական պետականության գաղափարի մասին առաջինը քննարկվեց Սայքս-Պիկոյի պայմանագրի քննարկման ժամանակ, երբ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը որոշեցին տրոհել Օսմանյան կայսրությունը և դրա փլատակների տակ ձևավորել նոր պետություններ:

1918 թվականին Մուդրոսսյան պայմանագրի արդյունքում անգլիացիները օկուպացրել էին Իրաքյան Քրդստանի արևմտյան մասը` Քիրկուկն ու Էրբիլը, իսկ ռուսական զորքերը հայտնվել էին Սուլեյմանիայում: Նախատեսվում էր, որ Սևրի պայմանագրի արդյունքում ներկայիս Իրաքյան Քրդստանը պետք է միանար ներկայիս Թուրքական Քրդստանին և ձևավորվեր Միացյալ քրդական դաշնային միություն: Սակայն ինչպես հայտնի է, պատմական գործընթացները այլ բնույթ ստացան: Ռուսաստանում կատարվեց Բոլշևիկյան հեղաշրջում, իսկ Անատոլիայում ձևավորվեց թուրքական ազգայնական շարժում` Աթաթուրքի գլխավորությամբ, որը կանխեց Օսմանյան կայսրության վերջնական փլուզումը, և ձևավորվեց ժամանակակից Թուրքիան:

Հյուսիսային Իրաքից ռուսները բնականաբար հեռացան, և թուրքերը հավակնում էին այս տարածքը գրավել և միացնել Թուրքիային: Աթաթուրքի ազգային ուղտի մեջ այսպես կոչված Մոսուլի վիլայեթությունը հայտարարվել էր Թուրքական հանրապետության բաղկացուցիչ մաս: Եվ անգլիացիներին միայն հրաշքով հաջողվեց զերծ պահել Թուրքիային այս ռևանշիստական քայլից: Եվ միաժամանակ քանի որ Աթաթուրքին հաջողվել էր խաբելով քրդական ցեղերին իր կողմը քաշել, անգլիացիները որոշում կայացրեցին Մոսուլյան այս վիլայեթությունը միացնել ընդհանուր նորաստեղծ Իրաքյան թագավորությանը, որը գտնվում էր արաբների վերահսկողության տակ: Արդյունքում ներկայիս Իրաքյան Քրդստանը հայտնվեց արաբների կառավարման տակ:

Արաբների և քրդերի փոխհարաբերությունները 1920- 1970 թթ

Իրենց սխալ կողմնորոշման համար քրդերը մեծ գին վճարեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո զրկվելով պետականությունից:

Նախ Թուրքիայի քրդերը Աթաթուրքի իշխանության ամրապնդումից հետո հայտնվեցին զանգվածային ճնշումների տակ: Իսկ սկսած 30-ական թթ. քուրդ հասկացողությունը թուրքական սահմանադրությունից ընդհանրչապես վերացավ: Նրանց անվանում էին լեռնային թուրքեր: Լավ չէր վիճակը նաև Իրաքյան Քրդստանում, որտեղ արաբները համատարած հալածում էին քրդերին` ճնշելով նրանց ազգային գիտակցությունը: Ճիշտ է, այստեղ անգլիացիների ճնշմամբ քրդերը հայտնվեցին արտոնյալ իրավիճակում, ի տարբերություն իրենց Թուրքիայում ապրող եղբայրների, սակայն Քրդական ազգային շարժումը որևէ շոշափելի հաջողություն մինչև 1958 թվականը չարձանագրեց:

Քրդական շարժումները 60-ական թվականներին

1958 թ. Իրաքյան միապետության վերացումը մեծ հույս արթնացրեց քրդերի մոտ, որոնք հույս ունեին գոնե ինքնավարություն կորզել կենտրոնական իշխանությունից: Սակայն երիտ-արաբները խաբեցին քրդերին և պաշտոնապես էլ ավելի ուժեղացրեցին արաբական շովինիստական քաղաքականությունը` քրդերի հանդեպ: Մի շարք քրդական ապստամբությունների արդյունքում 1970 թվականին քրդերի և Բաղդադում իշխանության եկած Սադդամ Հուսեյնի միջև վերջապես կնքվեց մի նոր պայմանագիր, որի դիմաց քրդերը Իրաքում ստանում էին ինքնավարություն: Ենթադրվում էր, որ 4 տարվա ընթացքում Իրաքյաքն Քրդստանում պետք է հաստատվեր իրական ինքնավարություն:Սակայն 4 տարի անց Սադդամ Հուսեյնը, ամրապնդելով իր իշխանությունը դրժեց իր խոստումները` քրդերին:

Իրաքյան քրդերը Սադդամ Հուսեյնի ժամանակաշրջանում

1975 թ. Իրանի հետ հաշտեցման պայմանագիր կնքելուց հետո Սադդամ Հուսեյնը որոշում կայացրեց վերջնականապես լուծել քրդական խնդիրն իր տարածքում: Նախ Իրաքի Քրդստանի նավթով հարուստ տարածքները դուրս բերվեց նախատեսվելիք քրդական ավտոնոմիա կոչվող սահմաններից` այս տարածքներում թողնելով ընդամենը 3 մաքուր քրդական տարածքներ` Էրբիլը, Դախուկը և Սուլեյմանիան: Մինչդեռ Քիրկուկը, որը նույնպես քրդական քաղաք էր և որի շրջակայքի նավթային պաշարները ամենամեծն էին Իրաքում, Սադդամ Հուսեյնը հայտարարեց արաբական տարածք` այստեղից ֆիզիկապես վտարելով ավելի քան 200 000 քուրդ, և տարբեր մարզերից ավելի քան 300 000 արաբ բնակեցրեց այդտեղ:

Նույնը կատարվում էր նաև այլ քրդաբնակ տարածքներում: Ավելին, 1980 թ. սկսված Իրանա- իրաքյան պատերազմի ժամանակ Սադդամ Հուսեյնը կիրառեց գաղտնի օպերացիա` քրդերի դեմ, որը կոչվում էր «Անֆալ», համաձայն որի Քրդստանից տեղահանվեց ավելի քան 700 000 քուրդ բնակչություն, իսկ մոտ 200 000 քուրդ ֆիզիկապես ոչնչացվեցին: 10 տարիների ընթացքում քրդական ավելի քան 4500 բնակավայր է ոչնչացվել Սադդամ Հուսեյնի կողմից: Ըստ միջազգային փորձագետների, Սադդամ Հուսեյնի ռեժիմի կողմից 10 տարվա ընթացքում անհայտ կորել և ոչնչացվել են ավելի քան 300 000 քուրդ: Քրդստանից ավելի քան 1 մլն բնակչություն է փախել Իրան, մոտ 400 000 –ը` փախել Թուրքիա: Պատկերավոր ասած` Քիրկուկ քաղաքի 70 տոկոսը Սադդամ Հուսեյնը կամ ֆիզիկապես ոչնչացրեց կամ` դարձրեց փախստական:

Քրդերի բախտը ժպտաց այն ժամանակ երբ Իրանա – իրաքյան պատերազմն ավարտվեց և Սադդամը հարձակվեց Քուվեյթի վրա: Այդ ժամանակվանից հետո Միացյալ Նահանգները կարողացան սանձել Սադդամի ամբիցիաները և Իրաքի հյուսիսում ձևավորեցին Սադդամի ռեժիմից դուրս վերահսկվող տարածք, որտեղ էլ ամերիկացիները սկսեցին սրընթաց ձևավորել Քրդական պետականությունը: Սակայն այստեղ էլ ամեն ինչ հարթ չանցավ, պարզվեց, որ նույնիսկ իրաքյան քրդերի մեջ կա լուրջ տարաձայնություն: Արևելյան քրդերը, որոնց մայրաքաղաքը Սուլեյմաիան է, ավելի շատ ունեին պրոիրանյան կողմնորոշում, և այստեղ մեծ ազդեցություն ուներ քուրդ ազդեցիկ առաջնորդ Թալաբանիի տոհմը, մինչդեռ արևմտյան քրդերը ավելի շատ կողմնորոշված էին դեպի Միացյալ Նահանգներ, որոնց կենտրոնը Էրբիլն էր, և որտեղ իշխում էր Բարզանիի տոհմը: Հակասությունն այնքան սուր էր, որ 90-ականների կեսին այս երկու տոհմերի միջև նույնիսկ բախումներ սկսվեցին, որը բարեբախտաբար սուր կոնֆլիկտի չվերածվեց` նույն Միացյալ Նահանգների ջանքերի շնորհիվ: Իսկ կոնֆլիկտը վերջնականապես հարթվեց 2005 թվականից հետո, և ընդունվեց Իրաքի նոր սահմանադրություն և Քրդաստանը ստացավ լայն ինքնավարություն: Իսկ այս երկու տոհմերի հակամարտությունը վ երացավ, քանզի ներքին կարգով որոշվոց, որ Իրաքյան Քրդստանի մայրաքաղաքը ժամանակավորապես պետք է լինի Էրբիլը, և այստեղ պետք է իշխի Բարզանիի տոհմը, իսկ Թալաբանին և նրա տոհմը պետք է ստանան քրդական քվոտաները Իրաքի կենտրոնական իշխանությունում:

Այս բանաձևով ամերիկացիները կարողացան ձևավորել քրդական միասնությունը: Սակայն նույնիսկ այս միասնության պարագայում էլ նույն այս հանրաքվեի արդյունքները ցույց են տալիս, թե ինչ աստիճանի են տրոհված այս տոհմերը: Մասնավորապես Էրբիլ քաղաքում անկախության կողմ են քվեարկել քրդերի ավելի քան 93 տոկոսը: Մինչդեռ արևելյան մասում` Սուլեյմանիայում, անկախության կողմ է քվեարկել քրդերի մոտ 50 տոկոսը, որտեղ իշխում է Տալաբանիի տոհմը: Դա չի նշանակում, որ արևելյան քրդերը դեմ են անկախությանը:

Որն է Էրբիլի և Սուլեյմանիայի դիրքորոշումների տարբերության պատճառը

Սուլեյմանիայի քրդերը ավանդաբար եղել են Իրանի ազդեցության տակ: Սուլեյմանիայի քրդերը միշտ աջակցել են քրդական բանվորական կուսակցությանը և կողմ են եղել մեծ Քրդստանի գաղափարին, որի կազմում անպայման պետք էլինի Քրդստանի թուրքական հատվածը:

Էրբիլի քրդերը` Բարզանիի գլխավորությամբ սերտ հարաբերությունների մեջ են Թուրքիայի հետ: Նրանց շրջանառությունը կազմում է մոտ 8 մլրդ դոլար, և Էրբիլը կողմնորոշված է դեպի Միացյալ Նահանգներ և Իսրայել: Սուլեյմանիայի քրդերի կարծիքով նորանկախ Քրդական պետոտությունը, եթե նույնիսկ ճանաչվի միջազգային հանրության կողմից, խոր կախվածության մեջ կհայտնվի Թուրքիայից և լրջորեն կվտանգի քրդական շարժմանը` Թուրքիայում:

Ահա թե ինչու Սուլեյմանիայում մեծ ոգևորություն չեն արում ներկայիս քրդական անկախության շարժմամբ: Մինչդեռ Էրբիլը չի էլ թաքցնում, որ ամենասերտ հարաբերություններն է պատրաստվում հաստատել Թուրքիայի հետ, և Թուրքիային դիտարկում է որպես գլխավոր դաշնակից: Սակայն նույնիսկ այս պարագայում Թուրքիայում լուրջւ մտավախություններ կան, որ Քրդական պետականության ձևավոչրումը Հյուսիսային Իրաքում կարող է լրջագույն սպառնալիք դառնալ իր պետականության համար: Իսկ թե ինչ ակնկալիքներ կարող է ունենալ այս ամեն ինչից Հայաստանը, կներկայացնենք մեր հաջորդ հոդվածներից մեկում:

Հակոբ Կարապետյան