Ինչո՞ւ է Փաշինյանի քաղաքականությունը հանգեցրել հայկական պետականության փլուզմանը, և ո՞րն է այս իրավիճակից ելքը

Գրեթե ոչ ոք չի կասկածում, որ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարման երրորդ տարում մենք տեսնում ենք, թե ինչպես է փլուզվում Հայաստանի պետականությունը, իսկ Հայաստանի ողջ հասարակությունն անորոշության մեջ է: Մարդիկ արդեն սովորել են այն փաստին, որ ամեն օր ստանում են ոչ հայանպաստ լրատվական հոսքեր, և որ դրանք վիրտուալ բնույթի լուրեր չեն, քանի որ ամեն օր Հայաստանի մի որոշ հատված դառնում է խնդրահարույց, որն իր հերթին կապված է հայ-ադրբեջանական սահմանազատման գործընթացի հետ:

«Ինչո՞ւ է սա տեղի ունեցել» հարցին շատերը պատասխանում են մի պարզ բանաձևով. 3 տարի առաջ թուրքական գործակալը դարձավ Հայաստանի ղեկավար, իսկ վերջին 3 տարիներին նա իրականացնում էր թուրքական ծրագրեր: Դավադրատեսական այս սցենարը դարձել է ամենատարածվածը հասարակության մի շերտում, մինչդեռ իրականությունն ավելի խորն ու բազմաշերտ է:

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո` առաջին նախագահի կառավարման տարիներին, երբ զուգահեռ ընթանում էին ռազմական գործողություններ Ադրբեջանի դեմ, մեզանում քաղաքական դիսկուրսի հիմնական թեման այն էր, թե ինչպիսին կարող է լինել Նոր Հայաստանի պետականության ձևավորումը և հարաբերությունների ինչ տեսք պետք է ունենա Հայաստանը Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ:

Տեր-Պետրոսյանի թիմի անդամներն այն գաղափարի կողմնակիցներն էին, որ առանց Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ կապված խնդիրների վերջնական լուծման, հայկական պետականությունը չի կարող կենսունակ լինել: Տեր-Պետրոսյանի կարծիքով, դրան խանգարեցին մի շարք գործուններ.

• Դաշնակցությունն, որն հարատեւ պայքարի կողմնակից էր:

• Սփյուռքը` Ցեղասպանության ճանաչման իր գործունեությամբ, որը խոչընդոտեց Հայաստանի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունների հաստատման գործընթացին:

• Ղարաբաղցիներ, ովքեր իրենց փոքր հայրենիքի ազատագրման պատճառով կանխեցին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև բնականոն հարաբերությունների հաստատումը:

Տեր-Պետրոսյանը խորապես համոզված էր, եթե վերոհիշյալ 3 խնդիրները չլինեին, ապա ՄԱԿ-ի կողմից հաստատված սահմանների շրջանակներում Հայաստանին ոչ մի երկիր չէր սպառնա, քանի որ, նրա կարծիքով, ժամանակակից աշխարհում ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչված սահմաններ փոխելը գրեթե անհնարին երեւույթ է: Բացի այդ, ըստ Տեր-Պետրոսյանի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի և հայերի համար պերմանենտ սպառնալիքը բերում է նաև Ռուսաստանից պերմանենտ կախվածության:

Ըստ Տեր-Պետրոսյանի, միայն վերոնշյալ երեք գործոնների հարցերի կարգավորումից հետո հնարավոր կլիներ, որ այս տարածաշրջանում գոյություն ունենար հայկական պետականություն: Նշենք, որ ոչ միայն Տեր-Պետրոսյանն էր այդպես մտածում, այլև նրա ամբողջ շրջապատը, որտեղ եւ հաստատվեց այդ արժեքային համակարգը, որտեղից էլ Նիկոլ Փաշինյանը ձեւավորվեց և դուրս եկավ որպես լրագրող, այնուհետև որպես խմբագիր, իսկ ավելի ուշ՝ որպես քաղաքական գործիչ: Այս մարդկանց կարծիքով, 1998 թվականից հետո Հայաստանն ընտրեց զարգացման վտանգավոր ուղի, քանի որ ղարաբաղցիները եկան իշխանության, և Հայաստանում ստեղծվեց կառավարող «ղարաբաղյան կլանը»:

2018-ի փաշինյանական հեղափոխությունից հետո իշխանության եկած երիտՀՀՇականները որոշեցին «ապամոնտաժել» վերջին 20 տարիների Հայաստանի զարգացման բոլոր ուղենիշները՝ փորձելով Հայաստանում ձեւավորել մի յուրօրինակ հակաքոչարյանական, հակասերժական և հակաղարաբաղյան համակարգ: Այլ կերպ ասած, Փաշինյանն ու նրա ընկերները չգիտեին, թե ինչ նոր համակարգ պետք է ձեւավորվի, բայց վստահ էին, որ նախկինից ազատվելու կարիք ունեն: Իսկ նրանք Հայաստանի բոլոր պետական ​​կառույցները համարում էին «նախկին»՝ բանակը, ոստիկանությունը, Ազգային անվտանգության ծառայությունը, ՊԵԿ-ը, բոլոր նախարարությունները, մարզպետարանները, քաղաքապետարանները, գյուղապետարանները: Փաշինյանի կարծիքով, այս ամենը նախկին էր:

Նախկին էին ոչ միայն ներքին, այլև արտաքին քաղաքական ուղենիշղները` Հայաստանի գործընկերային հարաբերությունների, և որ ամենակարևորն է՝ ղարաբաղյան հիմնախնդրի բանակցային գործընթացի զարգացման ուղենիշը, և,  ըստ էության, անցած 3 տարիներին Փաշինյանի կառավարման նպատակն էր ոչնչացնել վերոնշյալ բոլոր կառույցները, որպեսզի, իրենց կարծիքով, այս ավերակներից նոր համակարգ ծնվի:

Նիկոլ Փաշինյանը նույնիսկ չէր էլ թաքցրել իր ուրախությունը, որ համավարակի պատճառով կարող են ոչնչացվել նախկին տնտեսական հարաբերությունները, նախկին տնտեսական համակարգը՝ անկեղծորեն հավատալով, որ կորոնավիրուսն իր համար բնական դաշնակից է Հայաստանում հին տնտեսական համակարգը և տնտեսական հարաբերություններն ոչնչացնելու հարցում: Եվ որ ամենակարևորն է, նրանք հասարակության որոշակի հատվածին համոզեցին, որ «առանց ղարաբաղյան խնդիրը լուծելու և հակաղարաբաղցիական նոր համակարգ հաստատելու հասարակության այս հատվածը երբեք լավ չի ապրի»:

Արդարության համար պետք է ասել, որ Հայաստանի զարգացման վերջին 20 տարիները, մեղմ ասած, իդեալական չեն եղել: Այս ժամանակահատվածում էր, որ Հայաստանում ձեւավորվեց կլանաօլիգարխիկ համակարգը և դրա քաղաքական վերնակառուցումը` կառավարման ավտորիտար համակարգի տեսքով: Սակայն դա միայն Հայաստանին բնորոշ չէ, այլ ԱՊՀ գրեթե բոլոր երկրներին: Այս համակարգը ստեղծվել է Վրաստանում, Ուկրաինայում, Ռուսաստանում և Բելառուսում: Ավելին, Տեր-Պետրսյանի կառավարման համակարգը, մեղմ ասած, ավելի լավը չէր, քան այս կառավարման համակարգը, եթե չասենք` հակառակը:

Այնուամենայնիվ, իշխանությունից 20 տարվա հոգնածությունն իր դերը խաղաց, և հասարակության որոշակի հատվածի համար ակնհայտ դարձավ, որ նա ցանկանում է ապրել այլ` վիրտուալ հակաղարաբաղյան համակարգում, որն իրեն թվում էր ավելի իդեալիստական ​​և արդար: Եվ այն, ինչ մենք ստացել ենք կառավարման վերջին 3 տարվա ընթացքում, նույնպես այս մտածողության պտուղն է:

Եթե ​​ոչնչացնում ես բոլոր պետական ​​կառույցները, ապա, անշուշտ, քաոս ես հաստատում պետության կյանքում: Եթե ​​դու ոչնչացնում ես բանակցային գործընթացը, ուրեմն հաստատ պատերազմ ես ստանում: Եթե ​​հասարակությունը բաժանում ես «սեւի ու սպիտակի», ապա այս պատերազմում դու հաստատ պարտություն ես ստանում: Եթե ​​պատերազմում պարտություն ես կրում, ուրեմն անպայման տարածքների կորուստ ես ստանում և անորոշություն՝ Արցախի պետականության վերաբերյալ: Եթե ​​տարածքային կորուստներ ես ստանում, ուրեմն ստանում ես նաև հայ-ադրբեջանական սահմանազատման գործընթացի խնդիրները` դրանցից բխող հետևանքներով: Եթե քո բանակը պարտված է, իսկ քո հակառակորդի բանակը հաղթակած, ապա մետր առ մետր հայկական հողերի գրավումը դառնում է մշտական: Եվ եթե դրան այլընտրանք չունես, ապա հասարակության զգալի մասը հայտնվում է տեղեկատվական և հոգեբանական տեռորի առջև: Եթե ​​դու ի վիճակի չես լուծել նույնիսկ այս խնդիրը, ապա տեղի բնակչությունը կլքի այս տարածքները, քանի որ նրանք կցանկանան ապրել ավելի ապահով վայրերում: Եթե ​​դա նույնպես չկարողանաս կանխել, ապա վաղ թե ուշ այդ տարածքները կանցնեն թշնամուն: Եվ դրանից հետո Հայաստանը որպես պետականություն կդառնա զուտ ֆորմալ երեւույթ: Եվ դրանից հետո հարց կառաջանա, թե ինչու է անհրաժեշտ այս ֆորմալ պետությանն աջակցել, որից հետո ոչ ոք չի ցանկանա ապահովել Հայաստանի տարածքի անվտանգությունը: Դա կնշանակի, որ կարճ ժամանակ անց ոչ ոք չի ցանկանա ապրել այս տարածքում:

Ըստ էության, այս գործընթացը շարունակվում է, քանի որ չի հասել իր տրամաբանական ավարտին: «Ինչպե՞ս կարելի է կանխել այս ամենը» հարցը զուտ հռետորական չէ: Պարզ է միայն մեկ բան. վերադարձ 20 տարվա իրողություններին այլևս հնարավոր չէ: Սխալ է նաեւ հակազդել Նիկոլի հակաղարաբաղցիական համակարգին նոր հականիկոլական համակարգով, քանի որ, չունենալով պոզիտիվ գաղափարներ և ապրելով միայն մերժողական ու ժխտողականության սկզբունքներով, վաղ թե ուշ մենք կանենք այն, ինչ անում է այսօր Փաշինյանը: Եվ նոր` դրական ապագայի ձևավորման համար, անհրաժեշտ է ձեւավորել արժեքների նոր համակարգ: Դրա հիման վրա ձեւավորել նոր քաղաքական էլիտա: Դրանից հետո ձեւավորել նոր քաղաքական դաշտ, որտեղ արդեն գործող քաղաքական ուժերը կդառնան զուտ լուսանցքային, քանի որ իրականում Հայաստանի առջև կանգնած է գոյության հարցը, լինել չլինելու հարցը, և այստեղ այլևս հնարավոր չէ առաջնորդվելով Հայաստանի զարգացման հին պարադիգմաներով, դրանք Հայաստանի զարգացման նոր տեսլական չեն տալու:

Սա՛ է իրականությունը

Արտակ Հակոբյան