Հայաստանը ներկրելու՞ է թուրքական էլեկտրաէներգիա

Օրերս Պուտինի ու Էրդողանի մասնակցությամբ Թուրքիայում տեղի ունեցավ «Աքքույու» ԱԷԿ-ի երրորդ բլոկի հիմնարկեքի արարողությանը: Նախատեսվում է, որ շուրջ 4800 ՄՎտ հզորություն ունեցող կայանը շահագործման կհանձնվի 2023 թ.-ին՝ ծածկելով Թուրքիայում էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի 10 տոկոսը: Միաժամանակ, Թուրքիան նախաձեռնել է մի շարք այլ գեներացիոն օբյեկտների կառուցում՝ նպատակ հետապնդելով ոչ միայն բավարարելու սեփական պահանջարկը, այլև հանդես գալու որպես էլեկտրաէներգիա արտահանող երկիր: Խոսքը, մասնավորապես, Սինոպում ու Ֆրակիայում կառուցվող ատոմակայանների մասին է: Դրան զուգահեռ Անկարան ակտիվորեն զարգացնում է վերականգնվող էներգետիկան: 2020 թ. դրությամբ Թուրքիայում արդիականացվել են շուրջ 600 ՀԷԿ-եր:

Կարող ենք կանխատեսել, որ Թուրքիայի էլեկտրաէներգետիկ էքսպանսիան կմեկնարկի 2023 թ.-ին, երբ նախատեսվում է հաղթահարել էլեկտրաէներգետիկ պակասորդը (80 մլրդ կՎտ.ժ): Այնուհետև՝ 2025 թ. Թուրքիան կփորձի դիրքավորվել որպես էլեկտարէներգիա արտահանող կարևոր դերակատար:

Հատկանշական է, որ թուրքական էլեկտրաէներգետիկ ռազմավարության շրջանակներում առանցքային տեղ են զբաղեցնում վրացական ու ադրբեջանական շուկաները, որոնց հետ ինտեգրվելու համար արդեն առկա է Ադրբեջան-Վրաստան-Թուրքիա էլեկտրաէներգետիկ կամուրջը, որի ընդլայնումը օրակարգային հարց է երեք երկրների համար:

Այս էներգետիկ կոնֆիգուրացիան իրականում չի շրջանցում նաև Հայաստանը: Ինչպես հայտնի է, ներկայումս ԱՄՆ USAID հայաստանյան առաքելությունը մշակում է Հայաստանի ու Վրաստանի էներգետիկ առևտրի զարգացման ծրագիր, որի նպատակներից է օտարերկրյա ներդրումներ ապահովել ինտեգրված հայ-վրացական էլեկտրաէներգետիկ համակարգում: Հաշվի առնելով վրացական էներգետիկ ենթակառուցվածքներում թուրքական ու ադրբեջանական կապիտալի առանցքային դերն ու նշանակությունը՝ կարծում էմ, պարզ է դառնում, թե որտեղից կարող ենք ակնկալել այդ ներդրումները:

Նշեմ, որ նույն USAID-ի կողմից 2019 թ. ներկայացվեց «Հայաստանի էներգետիկ համակարգի նվազագույն ծախսերով 2020 – 2036 թթ. զարգացման պլանը», որում գրեթե ոչինչ չի խոսվում Հայաստանից էլեկտրաէներգիայի արտահանման անհրաժեշտության, հայ-իրանական էներգետիկ կապերի խորացման, միջուկային էներգետիկայի զարգացման խնդիրների մասին: Ամբողջ պլանը կառուցված է ընդամենը երեք բազային մոտեցումների վրա՝ վերականգնվող էներգետիկայի զարգացում, ներկրվող բնական գազից կախվածության նվազում և Վրաստանի հետ էլեկտրաէներգետիկ առևտրի մեխանիզմների մշակում: Վերջինս, հաշվի առնելով Հայաստանում գեներացվող էլեկտրաէներգիայի բարձր ինքնարժեքն ու մեր շուրջ ընթացող աշխարհաքաղաքական գործընթացները, ենթադրում է առավելապես Վրաստանից էլեկտրաէներգիայի ներկրում, ինչն ամբողջությամբ տեղավորվում է էլեկտրաէներգետիկ շուկայի ազատականացման ծրագրի տրամաբանության մեջ, սակայն լիովին հակասում է Հայաստանի ազգային էներգետիկ շահին:

Պետք չէ բացառել, որ 2023 թ.-ից հետո Թուրքիայից Վրաստան արտահանված էլեկտրաէներգիան կարող է վերաարտահանվել Հայաստան, այդ թվում՝ սվոփային տարբերակով: Հաշվի առնելով Հայկական ԱԷԿ-ի դեմ 2018 թ.-ից ի վեր մղվող պայքարը, ռուսական վարկից հրաժարվելու մասին հստակ աշխարհաքաղաքական բովանդակություն ունեցող որոշումն ու, առհասարակ, մեծ էներգետիկայի զարգացման ծրագրերի բացակայությունը՝ Հայաստանը շատ շուտով կարող է առերեսվել էլեկտրաէներգետիկ պակասորդի խնդիրների, որոնց լուծումը հնարավոր կլինի ապահովել միայն ներկրման ճանապարհով: ՈՒ այս համատեքստում Թուրքիա-Վրաստան-Հայաստան էլեկտրաէներգետիկ միջանցքը հստակ ուրվագծեր է ստանում: