Քրդստանում նոր քաղաքացիական բախումների արդյունքում Իրանի ազդեցությունը մեծանում է

Օգոստոսի 21-ի, լույս 22-ի գիշերը  Իրաքի Սուլեյմանիե քաղաքը վերածեց  դաժան մարտերի ասպարեզի։

Քրդստանի հայրենասիրական միության (PUK) առաջնորդ Բաֆել Թալաբանիի և նրա զարմիկ՝ կուսակցության նախկին համանախագահ Լահուր Շեյխ Ջանգիի (Լահուր Թալաբանի) միջև երկարատև մրցակցությունը վերածվեց արյունալի մարտի՝ տանկերի և անօդաչու թռչող սարքերի մասնակցությամբ, որը տևեց ժամեր։

Բախումներից հետո ձերբակալվեցին Լահուր Շեյխ Ջանգին, նրա եղբայր Փոլադը, զարմիկ Ասոն և Զինո Մոհամմեդը, ով Լահուրի Բարայ Գալի  ականավոր դեմքերից էր։

Պաշտոնական տեղեկատվությամբ՝  չորս ժամ տևած մարտում զոհվել է PUK-ի երեք մարտիկ, իսկ 19-ը՝ վիրավորվել։ Սակայն Լահուրի եղբայրը՝ Արաս Շեյխ Ջանգին, պնդում է, որ անօդաչու թռչող սարքերի հարվածների հետևանքով զոհվել է Լահուրի ավելի քան 40 կողմնակից, և պահանջել է, որ իր եղբայրը դատվի Բաղդադում, այլ ոչ թե Սուլեյմանիեում։

PUK-ի աղբյուրները հայտնել են, որ Լահուրը կազմակերպում էր անկարգություններ Սուլեյմանիեում և ծրագրում էր Բաֆել Թալաբանիի դեմ մահափորձ:

Լահուրի դեմ գործողությունը համընկավ «Նոր սերունդ» շարժման առաջնորդ Շահսուվար Աբդուլվահիդի ձերբակալության հետ, որը դարձել է Իրաքյան Քուրդիստանի ամենաակնառու ընդդիմադիր ուժը։

Այս ամենն ընկալվում է որպես քրդական քաղաքականության նոր փուլի սկիզբ։

 Ովքեր են հակամարտության այս կողմերը,և ովքեր են նրանց հետևում կանգնած

Իրաքյան Քրդստանի ինքնավարությունը սկզբնապես ստեղծվել է 1970 թվականին՝ որպես Քրդական ինքնավար շրջան՝ Իրաքի կառավարության և Իրաքի քրդական համայնքի առաջնորդների միջև ինքնավարության համաձայնագրի համաձայն։

Սակայն Սադդամ Հուսեյնը չէր կարողանում հաշտվել քրդերի ինքնավարության հետ,և դրա արդյունքում, անընդհատ զինված բախումները քրդերի և կենտրոնական իշխանությունների միջև շարունակվում էին:

Սկսած 1991 թվականից՝Իրաքի քրդերը ստացան լիակատար ինքնավարություն, քանի որ Սադդամի բանակը ստիպված դուրս բերվեց այդ տարածաշրջանից:

Այդ պահից սկսած՝Իրաքյան Քուրդիստանը դարձավ «դե ֆակտո» անկախ  և անցավ ինքնակառավարման՝ երկու կուսակցությունների՝ «Քուրդիստանի դեմոկրատական ​​կուսակցության» և «Քուրդիստանի հայրենասիրական միության» հետ, որոնք չէին գտնվում Բաղդադի վերահսկողության տակ։ Միաժամանակ,Իրաքյան Քուրդիստանը ձեռք բերեց նաև իր սեփական դրոշն ու օրհներգը։

1992 թվականին Իրաքյան Քուրդիստանում անցկացվեցին խորհրդարանական ընտրություններ: Դեմոկրատական ​​միություն կուսակցությունը բացարձակ մեծամասնություն ստացավ Դոհուկ և Էրբիլ նահանգներում, մինչդեռ Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը լայն աջակցություն ստացավ Սուլեյմանիե նահանգում, ինչպես նաև՝ Դիյալայի քրդաբնակ շրջաններում: Ընտրությունների արդյունքում քրդական խորհրդարանը բաժանվեց Ջալալ Թալաբանիի «Քուրդիստանի հայրենասիրական միության» (PUK) և Մասուդ Բարզանիի «Քուրդիստանի ժողովրդավարական կուսակցության» (KDP) միջև:

                             PUK-ի և KDP-ի միջև բախումները 1994 թվականին

Նրանց միջև զինված հակամարտությունը բռնկվեց 1994 թվականի մայիսին, որի հետևանքովզոհվեց մոտ 300 մարդ։ Հաջորդ տարվա ընթացքում երկու պատերազմող կողմերից էլ զոհվեց մոտ 2000 մարդ։ PUK-ի և KDP-ի միջև փխրուն զինադադարը տևեց մինչև 1996 թվականի ամառը։ Թալաբանին դաշինք կնքեց Իրանի հետ և օգնեց Իրանին  ռազմական ներխուժում սկսել Հյուսիսային Իրաք՝ թիրախավորելով  քրդական դեմոկրատական ​​կուսակցությունը։

Իրանի և PUK -ի դեմ կռվելու հնարավորության առջև կանգնած՝ Մասուդ Բարզանին օգնություն խնդրեց  Սադամ Հուսեյնից։ Հյուսիսային Իրաքը վերագրավելու հնարավորություն տեսնելով՝ Սադամը համաձայնվեց օգնել։

Սադդամի օգնությամբ,  երբ KDP-ն ստանձնեց Էրբիլի վերահսկողությունը, իրաքյան զորքերը նահանջեցին քրդական շրջանից՝ վերադառնալով իրենց սկզբնական դիրքերը: KDP-ն դուրս մղեց PUK-ին  վերահսկվող մյուս տարածքներից և, իրաքյան լրացուցիչ օգնությամբ, գրավեց նույնիսկ  Սուլեյմանիան: Ջալալ Թալաբանին և PUK-ընահանջեցին դեպի Իրանի սահման:

Այս հակամարտության մեջ, քրդական բանվորական կուսակցությունը (PKK-ն) սկսեց աջակցել  PUK-ին: Ինչի հետևանքով Թուրքիան սկսեց աջակցել Բարզանիի կուսակցությանը:

 1998 թվականի սեպտեմբերին Մասուդ Բարզանին և Ջալալ Թալաբանին ստորագրեցին Վաշինգտոնի համաձայնագրերի խաղաղության պայմանագիրը, որը միջնորդվել էր Միացյալ Նահանգների կողմից։ Համաձայնագրով կողմերը համաձայնվեցին կիսել եկամուտներն ու իշխանությունը, և արգելեցին Քրդստանի աշխատավորական կուսակցությանը օգտագործել Հյուսիսային Իրաքը և թույլ չտալ իրաքյան զորքերին մտնել քրդական շրջաններ։ Միացյալ Նահանգները պարտավորվեց օգտագործել ռազմական ուժ՝ քրդերին Սադամ Հուսեյնի հնարավոր ագրեսիայից պաշտպանելու համար։

 Ավելի ուշ, 2003 թվականին Իրաք ներխուժման ժամանակ, PUK-ն և KDP-ն համագործակցեցին ԱՄՆ ուժերի հետ՝ ԱՄՆ օդուժի օգնությամբ ջախջախելով իրաքյան ուժերին և գրավելով Հյուսիսային Իրաքի մեծ մասը, այդ թվում՝ Քիրքուք և Մոսուլ քաղաքները։ Ներխուժումից հետո Մասուդ Բարզանին ընտրվեց Իրաքյան Քուրդիստանի նախագահ, իսկ Ջալալ Թալաբանին՝ Իրաքի նախագահ։

Այդ որոշումները նույնպես ներքրդական համաձայնության արդյունք եին:

Ինչ վերաբերվում է այս վերջին կոնֆլիկտին, ապա, այն կարելի բնորոշել, որպես կոնֆլիկտ PUK-ի շրջանակներում:

Սակայն բռնկված ճգնաժամը տարածվում է ոչ միայն PUK-ի, այլև Սուլեյմանիեի սահմաններից դուրս։ Ինչպես հայտնի է, Թուրքիան 2023 թվականից ի վեր փակել է իր օդային տարածքը դեպի Սուլեյմանիե թռիչքների համար և պարբերաբար ռազմական գործողություններ է իրականացնում տարածաշրջանում։

Մինչդեռ, Իրանը դարձել է հակամարտության հիմնական շահառուն. Սիրիայում և Լիբանանում դիրքերի կորուստը, Բաղդադի ավելի անկախ ուղին և թուրքական ազդեցության աճը Սիրիայում, Սուլեյմանիեի նկատմամբ վերահսկողությունը Իրանի կողմից դարձնում է  չափազանց կարևոր այդ երկրի  համար։

ԱՄՆ-ն զսպվածությամբ է արձագանքում, սակայն մտահոգված է PUK-ի պառակտմամբ և Իրանի ազդեցության աճով: Վաշինգտոնը ճնշում է գործադրում Բաֆելի վրա մարդու իրավունքների հարցերով, բայց առայժմ դա շատ սահմանափակ է: Բարզանիի թիմը, Լահուրի ձերբակալությունը համարելով իր մրցակցի թուլացում, միևնույն ժամանակ հասկանում է, որ Իրաքյան Քրդստանում ուժերի հավասարակշռությունը կարող է խախտվել, և իրավիճակն ինքնին կարող է վերադառնալ քաղաքացիական պատերազմի սցենարին, ինչը վտանգավոր է նաև Բարզանիի համար:

         Աշխարհաքաղաքական ի՞նչ  ուժեր են ազդում PUK-ի մեջ այս կոնֆլիկտում

Փորձագետները նշում են, որ հակամարտությունը դուրս է եկել ներկուսակցական թեժ բանավեճերից և դարձել է ազդեցության համար տարածաշրջանային պայքարի մաս, որին մասնակցում են Իրանը, Թուրքիան, Միացյալ Նահանգները և Ռուսաստանը։

Քրդստանի հայրենասիրական միությունը ստեղծվել է Ջալալ Թալաբանիի կողմից որպես ձախակողմյան թեքումով աշխարհիկ կուսակցություն, որը պահպանողական Քրդստանի դեմոկրատական ​​կուսակցության այլընտրանք էր և կողմնորոշված ​​էր Բաղդադի հետ համագործակցությանը: Ջալալ Թալաբանին ինքը դարձավ Իրաքի նախագահ 2005 թվականին՝ դառնալով իրաքյան քաղաքականության առանցքային դեմք և պահպանելով կուսակցության ներսում հավասարակշռությունը:

Սակայն Թալաբանիի 2012 թվականի հիվանդությունը և հետագա մահը 2017 թվականին խախտեցին այս հավասարակշռությունը: Մահացածի կինը՝ Հերո Թալաբանին, որոշ ժամանակ պահպանեց իր ազդեցությունը, սակայն առողջական պատճառներով նրա հեռանալը կուսակցության մեջ պայքարի նոր փուլի սկիզբ դարձավ: Ջալալի որդին՝ Բաֆիլը, որը բնակվում էր Մեծ Բրիտանիայում, և նրա զարմիկը՝ Լահուրը, առաջ եկան՝ ձգտելով ամրապնդել իրենց դիրքերը հետախուզական ապարատի միջոցով: Մոր աջակցությամբ Բաֆիլը իշխանությունը կենտրոնացրեց իր ձեռքում, բայց մեղադրվեց ավտորիտարիզմի և կուսակցությունը «ընտանեկան բիզնեսի» վերածելու մեջ:

Լահուր Թալաբանին, որը գլխավորում էր PUK-ի  հետախուզությունը ԻԼԻՊ-ի դեմ պայքարի տարիներին և վայելում էր ԱՄՆ-ի և կոալիցիայի աջակցությունը, Արևմուտքի հետ նրա կապերը և Թուրքիայի հետ երկխոսություն կառուցելու փորձերը նրան տարբերակում էին Բաֆիլից, որը մեծացնում էր իր դիրքերը Իրանի վրա: 2021 թվականին Լահուրը հեռացվեց ղեկավարությունից, որից հետո ստեղծեց իր սեփական շարժումը, բայց միևնույն ժամանակ փորձեր արեց վերադառնալ PUK ՝ օգտագործելով ներքին կուսակցական ընդդիմությունը:

Նրա հրապարակային հայտարարությունները հաճախ ներառում էին իր զարմիկի քննադատությունը։ «Բաֆիլի միջոցով Իրանը մեծացնում է իր ազդեցությունը Սուլեյմանիեում։ Սա սպառնում է Էրբիլին և Անկարային», - նշում  էր  Լահուրը իրաքյան լրատվամիջոցներին։

Բաֆիլ Թալաբանիի կապերի աճը PKK/YPG-ի հետ և PUK ուղղաթիռների փոխանցումը Սիրիայում գտնվող YPG ուժերին առաջացրեց Թուրքիայի կոշտ արձագանքը։ Անկարան հարվածներ հասցրեց Սուլեյմանիե օդանավակայանին և պատժամիջոցներ կիրառեց։ Թուրքական աղբյուրները ուղղակիորեն նշեցին. «Բաֆիլ Թալաբանիի քաղաքականությունը PUK-ն վերածել է Թուրքիայի անվտանգության սպառնալիքի»։

Իրանի համար Լահուրի ձերբակալությունը հնարավորություն է՝ ամրապնդելու իր դիրքերը։ Թեհրանը Բաֆիլին համարում է դաշնակից և պատրաստ է ընդլայնել աջակցությունը։ Մյուս կողմից, Վաշինգտոնը Լահուրին համարում է գործընկեր և, հետևաբար, մտահոգված է ճգնաժամի հետևանքներով։ Ամերիկյան վերլուծական կենտրոնները  զգուշացնում են.  « PUK ի պառակտումը կստեղծի իշխանության վակուում Քիրքուքում և Մոսուլում, և կընդլայնի Իրանի և PUK -ի ազդեցությունը»։

Ռուսաստանը նույնպես  Բաֆիլի ամրապնդումը դիտարկում է որպես տարածաշրջանում ամերիկյան ազդեցությունը սահմանափակելու հնարավորություն և չի թաքցնում իր համակրանքը իրադարձությունների այս զարգացման նկատմամբ։

Սուլեյմանիեում ճգնաժամը ոչ միայն ազգականների միջև հակամարտություն է, այլ երկու ռազմավարությունների բախում՝ դեպի Իրան կողմնորոշվածություն և Արևմուտքից կախվածություն։ Խաղադրույքի տակ է ոչ միայն PUK -ի ապագան, այլև ուժերի հավասարակշռությունը Իրաքյան Քուրդիստանում և, ավելի լայն իմաստով՝ամբողջ տարածաշրջանում։

Սա է իրականությունը:

Արտակ Հակոբյան
Zham.am