Մնացել է առևտրի, բանկերի ու խաղային բիզնեսի հույսին

«Մոբայլ Սենթր Արթն» է Հայաստանի տնտեսության դեմքը, ինչը ցույց է տալիս, թե այն ինչքան թշվառ վիճակում է։

Այդ ընկերության վճարած հարկերը գոյացել են նրա հաշվին, որ Ռուսաստանի նկատմամբ կիրառվող պատժամիջոցների պայմաններում՝ օգտվելով Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ անդամ լինելու հանգամանքից, կարողացել է մեծածավալ վերաարտահանումներ իրականացնել ռուսական շուկա։ Բացառապես այդ վերաարտահանումների շնորհիվ է դարձել Հայաստանի թիվ 1 հարկատուն։

Հիմա պատկերացրեք, թե պետական բյուջեի հարկերի հավաքման գործում ինչ դեր ունի վերաարտահանումը, որը Նիկոլ Փաշինյանը «ֆեյք» է անվանում ու համարում, որ այն Հայաստանին ոչինչ չի տալիս։ Այդպիսի «Ֆեյք» արտահանմամբ զբաղվող ընկերությունն է գլխավորում խոշոր հարկատուների ցանկը։ Չի գտնվել ներքին արտադրությամբ զբաղվող որևէ այլ ընկերություն, որը դրանից ավելի հարկ կվճարեր պետական բյուջե։

Մինչ իշխանությունները խոսում են Հայաստանով Ռուսաստան վերաարտահանումների կրճատման մասին,  «Մոբայլ Սենթր Արթի» վճարած հարկերն այս տարի զգալիորեն ավելացել են։ Իսկ դա նշանակում է, որ ավելացել են նաև նրա կողմից իրականացվող «ֆեյք» արտահանումները։ «Մոբայլ Սենթր Արթը» նախորդ տարվանից գրեթե 12 մլրդ դրամով ավելի հարկ է վճարել պետական բյուջե։ Իհարկե, վճարած հարկերը եղել են առավելապես ԱԱՀ գծով՝ 64.3 միլիարդից 59.6 միլիարդը։

Խոշորների ցանկի վերին հորիզոնականներում առևտրով զբաղվող բազմաթիվ ընկերություններ կան։ Եթե «Մոբայլ Սենթր Արթը» խոշորների առաջին տասնյակն է գլխավորում, «ԻՄՎԲԱՄ»-ն գլխավորում է երկրորդ տասնյակը։ Խոսքը՝ հայտնի «Վայլդբերրիզի» մասին է, որը կարճ ժամանակում դարձել է խոշոր հարկատուների առաջատարներից՝ նույնիսկ հետ թողնելով բազմաթիվ հայտնի ընկերությունների։ «ԻՄՎԲԱՄ»-ի վճարած հարկերն այս տարվա առաջին 9 ամիսներին գրեթե կրկնապատկվել են՝ գերազանցելով 20 միլիարդ դրամը։

Խոշորների առաջին տասնյակում է ծխախոտի վաճառքով զբաղվող «Ֆիլիպ Մորրիս Արմենիան», որի վճարած հարկերն 9 ամսում կազմել են 22.7 մլրդ դրամ։ Այն նախորդ տարվանից 7 միլիարդով ավելին է։ Սա գումար է, որը դուրս է եկել սպառողների գրպանից՝ քաղաքացիների հանդեպ իշխանությունների դրսևորած «անաչառ հոգատարության ու սիրո» արդյունքում։
Վաղուց արդեն նորություն չէ, որ ամեն տարի բարձրացնում են ենթաակցիզային ապրանքների, այդ թվում՝ ծխախոտի ակցիզային հարկի բեռն ու թանկացնում այդ ապրանքները։ Թանկացումների միջոցով էլ քաղաքացիները վճարում են ավելացող հարկերը, որոնք երևում են այդ ընկերությունների կատարած վճարների մեջ։ Հիմնականում դրա շնորհիվ են ավելանում նաև ծխախոտի արտադրությամբ զբաղվող տեղական ընկերությունների վճարած հարկերը։

Այստեղից-այնտեղից ապրանքների ներմուծմամբ ու իրացմամբ զբաղվող ընկերությունների քանակը հազար խոշորների մեջ բազմաթիվ է, գերազանցում է առնվազն մեկ երրորդը։ Շատերը վաղուց ծանոթ ընկերություններ են, ու դրանց վրա ծանրանալու իմաստ չկա։ Հատկապես որ, վերջին շրջանում խոշորների մեջ ու բյուջեի համար եղանակ ստեղծող այլ ոլորտների ընկերություններ են հայտնվել։

Բյուջեի համար նշանակալի է դարձել խաղային բիզնեսը։ Ու դա զարմանալի չէ, եթե հաշվի առնենք, թե վերջին տարիներին որոշ բարձրաստիճան պաշտոնյաների հովանավորությամբ ու միջամտությամբ ինչպես է Հայաստանում ծաղկում խաղամոլությունը՝ դառնալով շատերի ողբերգության պատճառ։

Իշխանությունները ձև են անում, թե անզիջում պայքար են տանում խաղամոլության դեմ, բայց խաղային բիզնեսը գնալով ընդլայնվում է՝ ճակատագրական դառնալով բազմաթիվ ընտանիքների ու քաղաքացիների համար։ Խաղամոլության դեմ իշխանությունների «համառ ու անզիջում» պայքարը վերածվել է քաղաքացիների հաշվին բյուջեն լցնելու միջոցի։ Դա ավելի շատ են կարևորում, քան մարդկանց ճակատագրերը։

Խոշորների միայն առաջին տասնյակում խաղային բիզնեսով զբաղվող 2 ընկերություն կա, ևս մեկն էլ երկրորդ տասնյակում է։ Բոլոր 3 ընկերությունների վճարած հարկերն էլ կտրուկ ավելացել են։ Անցած տարվա 9 ամիսներին դրանք միասին կատարել էին 44 միլիարդ դրամի պարտավորություն, այս տարի արդեն հասցրել են վճարել գրեթե 66 միլիարդից ավելի։

Մեկ տարում 22 միլիարդով ավելացրել են վճարները։ Վճարել են ոչ թե իրենց, այլ քաղաքացիների գրպանի հաշվին՝ խաղային բիզնեսի ընդլայնման, խաղադրույքների ավելացման հաշվին։

Խոշորների ցանկում աչք են ծակում նաև բանկերը։ Վերջին տարիներին մի կողմից՝ դրսից եկող հսկայական ֆինանսական հոսքերի սպասարկման միջոցով, մյուս կողմից՝ վարկերի տոկոսադրույքներն ու այլ ծառայությունների գները բարձր պահելով՝ դրանք հսկայական շահույթներ են ստանում։ Շահույթների մի մասն էլ հարկերի տեսքով վճարում են բյուջե։ Երկու բանկ կա խոշորների միայն առաջին տասնյակում։

Ահա այսպես է առևտուրը, խաղային բիզնեսն ու բանկային համակարգը դառնում կարևոր գործոն բյուջեի համար։ Փոխարենը՝ իրական տնտեսությունը, որը երկարաժամկետ տնտեսական աճի ու բյուջեի եկամուտների կայունության ապահովման հիմքն է, գնալով կորցնում է նշանակությունը։

ՀԱԿՈԲ ՔՈՉԱՐՅԱՆ