«Ինչպե՞ս են «Արևելք – Արևմուտք» հինգ երթուղիները կիսում տարածաշրջանը, և ինչո՞ւ է TRIPP նախագիծը թակարդ». Արմեն Աշոտյան

ՀՀԿ փոխնախագահ, տնային կալանքի մեջ գտնվող քաղբանտարկյալ Արմեն Աշոտյանը գրել է.

«Ինչպե՞ս են «Արևելք – Արևմուտք» հինգ երթուղիները կիսում տարածաշրջանը, և ինչո՞ւ է TRIPP նախագիծը թակարդ

Հարավային Կովկասն հսկայական գեոպոլիտիկ շինհրապարակ է հիշեցնում, որտեղ իրականում ոչ թե պարզապես ճանապարհներ են նախագծվում, այլ ազդեցության նոր սահմաններ։

Այս հողակտորի վրա հենց հիմա ճակատ-ճակատի են բախվում հինգ հավակնոտ լոգիստիկ նախագծեր, և յուրաքանչյուրի հետևում կանգնած է իր գլոբալ տերը՝ սեփական քսակով ու քաղաքական շահերով.

a. TRIPP նախագիծը (Trump Route for international Peace and Prosperity)։

b. Անակլիայի խորջրյա նավահանգիստը Վրաստանում — «Միջին միջանցքի» ծովային դարպասը, ուր ակտիվորեն մուտք է գործում չինական պետական կապիտալը։

c. Բաքու — Թբիլիսի — Կարս (ԲԹԿ) երկաթգիծը — Ադրբեջանի, Վրաստանի և Թուրքիայի՝ արդեն աշխատող ու ժամանակով փորձված կապը։

d. Արաքսի միջանցքը — ցամաքային երթուղի, որը կառուցում են Արաքս գետի հարավային ափով՝ գնացքներն ու բեռնատարները Հայաստանի շրջանցմամբ բաց թողնելու համար։

e. Թուրքմենստան — Իրան — Թուրքիա երկաթգիծը — հարավային ուղի, որը թույլ է տալիս Կենտրոնական Ասիայի և Չինաստանի բեռներին ցամաքով շրջանցել Կասպից ծովը։

Թղթի վրա ամերիկյան TRIPP նախաձեռնությունը, որի շուրջ համաձայնագիրը հենց այս օրերին բուռն քննարկվում էր հայկական խորհրդարանում, ներկայացվում է որպես «խաղաղության և բարօրության ուղի»։

Բայց եթե մի կողմ դնենք քաղցրալեզու դիվանագիտական փաթեթավորումն ու միացնենք քննադատական մտածողությունը, ակնհայտ է դառնում. մեր առջև ոչ թե տնտեսական նախագիծ է, այլ կոշտ քաղաքական գամբիտ։

Ավելին, TRIPP-ը իր ներկայիս տեսքով զրկում է Հայաստանին ձայնի իրավունքից և դե-ֆակտո վերածվում է պանթյուրքական աշխարհաքաղաքական դաշինքի գլխավոր գործիքի՝ միմյանց կապելով Բաքուն ու Անկարան՝ ամերիկյան ֆինանսական փաթեթավորման ներքո։

Եկեք հասկանանք, թե ինչու է այս նախագիծը գեղեցիկ հնչում միայն իշխանական քարոզիչների շուրթերից, հենվելով գլոբալ և ռեգիոնալ բեռնափոխադրումների իրական թվերի վրա։

1. Պարզ տնտեսագիտություն. իրական բեռնահոսքն ընդդեմ եկամտաբերության պատրանքի

TRIPP-ի գլխավոր տնտեսական խնդիրն այն է, որ այն չափազանց թանկ է, իսկ կատաղի մրցակցության պայմաններում դրանով տեղափոխելու բան առանձնապես չկա։ Սյունիքի դաժան ժայռերում զրոյից ժամանակակից երկաթուղի, ավտոմայրուղի կառուցելը, էլեկտրահաղորդման գծեր ու խողովակներ քաշելը, ըստ տարբեր գնահատականների, կարժենա ավելի քան 2.4 միլիարդ դոլար։

Հույսն այն է, որ ծախսերը կփոխհատուցվեն լայնածավալ տարանցման հաշվին։ Բայց եկեք նայենք Արևելքի (Չինաստան և Կենտրոնական Ասիա) ու Արևմուտքի (Եվրոպա և Թուրքիա) միջև բեռների շարժի իրական վիճակագրությանը.

1.1 «Միջին միջանցքի» թռիչքային աճը։ Ռուսաստանի շրջանցման շնորհիվ Տրանսկասպյան երթուղին բում է ապրում. վերջին տարում դրանով կոնտեյներային փոխադրումների ծավալները թռիչք են գործել 93%-ով, իսկ ընդհանուր բեռնահոսքը Կասպից ծովով գերազանցել է 4.1 միլիոն տոննան։ Ադրբեջանի բոլոր տրանսպորտային միջանցքներով տարեկան կտրվածքով արդեն տեղափոխվում է ավելի քան 13.3 միլիոն տոննա բեռ։ Բաքուն պաշտոնապես հայտարարում է Արևելք — Արևմուտք տարանցումը տարեկան 15 միլիոն տոննայի հասցնելու նպատակի մասին։

1.2 Բայց ԲԹԿ-ն ամբողջ «ցամաքային» վերմակը քաշում է իր վրա։ Երկաթուղին մասշտաբային վերակառուցումից հետո բաց է գրեթե ողջ հզորությամբ։ Այժմ այն կարող է սպասարկել է տարեկան 5 միլիոն տոննա բեռ, իսկ ռազմավարական նպատակը 17 միլիոնն է։ Չինաստանից և Կենտրոնական Ասիայից հոսքերն արդեն գնում են այս ռելսերով։ Անգամ վերակառուցումից հետո, սակայն, այն զգալիորեն թերբեռնված է։ Ինչո՞ւ պետք է բիզնեսը բեռները վերաուղղորդի դեռ կառուցվող TRIPP, որի մեկնարկային նախագծային հզորությունը մինչև 2028 թվականը կկազմի ընդամենը համեստ 2 միլիոն տոննա, եթե կա թերբեռնված ու աշխատող երթուղի։

1.3 Անակլիան խլելու է ծովային ծավալները։ Վրաստանում թեժ աշխատանքներ են ընթանում Անակլիայի նավահանգստում։ Առաջին փուլը կմեկնարկի մինչև 2029 թվականը և միանգամից կտա 7.8 միլիոն տոննա թողունակություն ՝ հետագայում մինչև մի քանի տասնյակ միլիոն տոննա աճի հեռանկարով։ Եվրասիական մեծ բեռները ծովով կգնան Վրաստանով։ TRIPP-ի համար պարզապես ազատ ապրանքային բազա չի մնալու։

1.4 Գնային պատերազմներ Իրանի հետ։ Իրանն ու Ադրբեջանն արդեն ակտիվորեն օգտագործում են իրենց Արաքսի միջանցքը։ Քանի որ այնտեղ չկան օտարերկրյա բաժնետերեր և մասնավոր ներդրողներ, Բաքուն ու Թեհրանը կարող են սահմանել ցանկացած սակագին, թեկուզ վնասով աշխատել հանուն քաղաքական միավորների։ Ամերիկյան TRIPP Development Company-ն, կապված լինելով արևմտյան ներդրողների հանդեպ կոշտ պարտավորություններով, պարտավոր է շահույթ ցույց տալ. նրանք դժվար թե կարողանան սակագներով մրցել իրանական պետական կապիտալի հետ։

2. Մեծ աշխարհաքաղաքականություն. «խաղաղության» փոխարեն՝ վառոդի տակառ

Տարածաշրջանին կայունություն խոստանալով՝ Վաշինգտոնն իրականում լուծում է իր խնդիրները՝ կառուցել «սանիտարական կորդոն» և մեկուսացնել Իրանին ու Ռուսաստանին։ Բայց այս խաղում ԱՄՆ-ն ակամա ( իսկ գուցե՝ կամա) խաղաց Թյուրքական պետությունների կազմակերպության (ԹՊԿ) օգտին։

2.1 Պանթյուրքական երազանք՝ ամերիկյան հաշվին։ Դարեր շարունակ Անկարան ու Բաքուն երազել են ուղիղ, անխոչընդոտ ցամաքային կապի մասին, որը կմիավորեր թյուրքական աշխարհը Ստամբուլից մինչև Կենտրոնական Ասիա։ Հայկական Սյունիքը նրանց համար միշտ եղել է աշխարհագրական արգելք։ Եվ ահա պարադոքսը. հենց ամերիկյան փողերն ու TRIPP-ի իրավական պաշտպանությունն են այդ երազանքն կյանքի կոչում։ Թուրքիան արդեն սկսել է Կարս — Դիլուջու ճյուղի կառուցումը 15 մլն տոննայի համար, որպեսզի միանա Նախիջևանին ու ապագա TRIPP միջանցքին։ Պանթյուրքական նախագիծն ստանում է կատարյալ քողարկում. միջանցքն աշխատելու է ԱՄՆ դրոշի ներքո, իսկ դրանից օգտվելու են Բաքուն ու Անկարան։

2.2 Հարևանների զայրույթը։ Իրանը TRIPP-ի մեջ տեսնում է էկզիստենցիալ սպառնալիք։ Ամերիկյան կառույցների և, հնարավոր է, անվտանգության ծառայությունների հայտնվելը Իսլամական Հանրապետության հյուսիսային սահմանին Թեհրանում զայրութ է առաջացնում։ Իրանցի պաշտոնյաներն արդեն բացահայտ ակնարկում են. եթե իրենց սահմանների մոտ հայտնվի ամերիկյան ենթակառուցվածք, այդ միջանցքը կդառնա լեգիտիմ թիրախ ցանկացած սրման դեպքում։ Տարածաշրջանը «բարօրության» փոխարեն ստանալու է ռազմական գործողությունների պոտենցիալ գոտի։

3. Սուվերենությունը՝ վաճառքի. ինչպե՞ս է տարանցող Հայաստանը կորցնում ձայնի իրավունքը

Այս պատմության մեջ ամենատխուր եզրակացությունը վերաբերում է այն երկրների սուբյեկտայնությանը, որոնց տարածքով անցնում են երթուղիները։

3.1 Հայաստան. վերահսկողություն միայն թղթի վրա։ Երևանի ռեժիմը հավաստիացնում է մեզ, որ մաքսատունն ու սահմանները 42-կիլոմետրանոց հատվածում կմնան հայկական։ Այո, իրավաբանորեն թղթի վրա դա այդպես է շարադրված։ Բայց կառավարող ընկերությունում ունենալով ընդամենը 26% բաժնետոմս (ԱՄՆ-ի 74%-ի դիմաց)՝ Հայաստանը վերածվում է սոսկ վարձակալի։ Որոշել, թե ով է անցնելու ճանապարհով, ինչպիսին են լինելու սակագներն ու ուր է գնալու շահույթը, իրականում կորոշեն Վաշինգտոնում։ Հայաստանը Սյունիքը տվեց արտաքին կոնսորցիումի կառավարմանը 49 տարով՝ դառնալով պատանդ ԱՄՆ-ի ու Իրանի միջև օտար պատերազմում և, փաստացի խաղալով Բաքվի ու Անկարայի դաշինքի օգտին։

3.2 Վրաստան. հրաժեշտ մոնոպոլիային, բայց սուվերենության պահպանում։ Մինչև 44-օրյա պատերազմը ևTRIPP-ի մեկնարկը Վրաստանը Կովկասում տարանցման տիրակալն էր. բոլոր ճանապարհներն անցնում էին նրանով։ Նոր նախագիծն խարխլում է այդ մոնոպոլիան է՝ Թբիլիսիին զրկելով ռեգիոնալ տնտեսական և քաղաքական ազդեցության լծակների մի մասից։ Հարկ է նաև շեշտել սակայն, որ ԲԹԿ-ում Վրաստանը իր տարածքով անցնող բոլոր ենթակառուցվածքների տերն է, իսկ Անակլիայում, ի տարբերություն TRIPP-ի, ունի 51% մասնաբաժին։

3.3 Իրան. ինքն իր տերը։ Այս ֆոնին Իրանը ցույց է տալիս, թե ինչ է իսկական սուվերենությունը։ Իր երթուղիներում (Արաքսի միջանցքում) Թեհրանը սեփականությունը չի կիսում ոչ մեկի հետ։ Այո, պատժամիջոցների պատճառով այնտեղ չեն գնում արևմտյան փողերը, բայց Իրանը պահպանում է գործելու բացարձակ ազատություն։ Նա կարող է փակել ճանապարհը ցանկացած պահի, մինչդեռ Երևանն ու Թբիլիսին ստիպված են հարմարվել ԱՄՆ-ի ու Չինաստանի շահերին։

Վերջաբանի փոխարեն

TRIPP նախագիծը դասական օրինակ է այն բանի, թե ինչպես են սուվեևենությունը, տնտեսությունը և ազգային շահերը զոհաբերվում աշխարհաքաղաքականությանը։ Դրա լոգիստիկ արժեքը խիստ կասկածելի է, իսկ գեոպոլիտիկ ռիսկերը՝ հսկայական։ Ունենալով ընդամենը 2 մլն տոննա համեստ մեկնարկային հզորություն՝ արդեն 5 մլն տոննայով աշխատող ԲԹԿ-ի և կառուցվող մեգա-Անակլիայի ֆոնին, այս նախագիծը Վաշինգտոնին պետք է բացառապես Իրանի և ՌԴ-ի դեմ պայքարելու համար։

Հայաստանի համար ԱՄՆ-ի ֆինանսա-քաղաքական հովանոցի տակ թաքնվելու փորձը կարող է ավարտվել նրանով, որ ռազմավարական նշանակություն ունեցող Սյունիքը ( և ոչ միայն) կվերածվի օտարերկրյա անկլավի, որը սպասարկում է Բաքվի ու Անկարայի պանթյուրքական շահերը, իսկ Հայաստանի տաևածքը կարող է դիտվել լեգւտիմ թիրախ Իրանի համար։

Ապագայի համար լոգիստիկ պատերազմներում հաղթելու են նրանք, ովքեր տեր են կանգնում սեփական շահերին, այլ ոչ թե նրանք, ովքեր իրենց հողը վարձով են տալիս աշխարհի հզորներին։

Եւ մենք հաղթողների շարքում չենք…»: