Դատավորների պատասխանատվությունը քաղաքական հետապնդումների և անարդար դատավճիռների համար

Քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանի անդրադարձը.
«Հայաստանում ընթանում են քաղաքական դատավարություններ, որոնց համար քննադատվում է քաղաքական իշխանությունն, իսկ արդյոք դատավորներն ունեն պատասխանատվության բաժին, և եթե ունեն, ապա ինչպես են ենթարկվելու այդ պատասխանատվությանը։ Վերջին հաշվով դատավորներն են քաղաքական վճիռներ կայացնում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից և Ֆրանսիայի ազատագրումից հետո սկսվեց Վիշիի ռեժիմի հետ համագործակցած պետական պաշտոնյաների, այդ թվում՝ դատավորների գործունեության ուսումնասիրությունը։

Մոտ 3000 դատավորներից 265-ը ենթարկվել են պաշտոնական կարգապահական պատժամիջոցների։ Նրանցից 165-ը հեռացվել են դատական համակարգից կամ հարկադրված անցել թոշակի։ Այլ գնահատականներում, ներառյալ լրացուցիչ միջոցները, նշվում է 300–400 պատժված դատական աշխատակից։

1941 թվականի օգոստոսի 27-ին Փարիզի վերաքննիչ դատարանի հատուկ բաժինը մահապատժի դատապարտեց երեք կոմունիստ դիմադրության մարտիկների՝ գերմանական օկուպացիոն իշխանությունների պահանջներին համապատասխան։ Գործի առանձնահատկությունն այն էր, որ կիրառվել էր հետադարձ ուժով գործող օրենք՝ նախկինում կատարված արարքների համար։

Ֆրանսիայի ազատագրումից հետո այդ գործով դատավորների վարքագիծը քննվեց դատական համակարգի մաքրման հատուկ հանձնաժողովի կողմից։

Այդ դատավորների անունները դաջվել են պատմության մեջ։

Բենոն (Benon)՝ հատուկ բաժնի նախագահ,

Կոտեն (Cottin)՝ դատավոր,

Բաֆոս (Baffos)՝ դատավոր։

Նրանք, որոնք մասնակցել էին մահապատժի դատավճիռներին, հեռացվեցին դատական համակարգից՝ առանց կենսաթոշակի իրավունքի։ Մյուս դատավորների նկատմամբ կիրառվեցին տարբեր պատժամիջոցներ՝ հաշվի առնելով նրանց վարքագիծը և տվյալ գործով դիրքորոշումը։

Օտտո Յուրգենսը (Otto Jürgens) 1993 թվականին դատապարտվեց դատական իշխանության չարաշահման և մարդկանց ազատությունից ապօրինի զրկելու համար։ Նա ստացավ երկու տարվա պայմանական ազատազրկում և պարտավորվեց 6000 գերմանական մարկ վճարել որպես տուգանք՝ կապված ստալինյան հետապնդումներից տուժած անձանց կազմակերպության օգտին։

Վալդհայմի գործերով դատավճիռները հետագայում ճանաչվեցին իրավական պետության հիմնարար սկզբունքներին անհամատեղելի, և տուժածները հնարավորություն ստացան դիմելու վերականգնման ու փոխհատուցման մեխանիզմներին։

1973 թվականին իշխանության եկած Աուգուստո Պինոչետի ռեժիմի օրոք զինվորական դատարանները կայացնում էին մահապատժի և ազատազրկման դատավճիռներ քաղաքական հակառակորդների նկատմամբ։ Քաղաքացիական դատարանները բազմաթիվ դեպքերում մերժում էին անհետացած անձանց հարազատների ներկայացրած habeas corpus՝ անձի ազատությունից ապօրինի զրկման դեմ իրավական պաշտպանության դիմումները։

Հետագայում պարզ դարձավ, որ այդ մերժումներից մի քանիսը խոչընդոտել էին անհետացած մարդկանց ճակատագրի բացահայտմանը և պատասխանատուներին պատասխանատվության ենթարկելուն։ Չիլիի դատական համակարգի այդ վարքագիծը ուսումնասիրվել է նաև որպես բռնապետության հանցագործություններին դատական իշխանության հնարավոր մասնակցության խնդիր։

Հետագա տարիներին չիլիացի դատավորները բազմաթիվ նախկին զինվորականներին, ռեժիմի պաշտոնյաներին և այդ ժամանակվա դատավորներին դատապարտեցին մարդու իրավունքների ծանր խախտումների համար։ Սա դիտարկվում է որպես դատական համակարգի՝ սեփական անցյալի նկատմամբ վերաբերմունքի փոփոխություն։

----

Ի՞նչ դաս են տալիս այս օրինակները։ Տարիներ անց անգամ հնարավոր է իրավական պատասխանատվության ենթարկել այն դատավորին, որն իր պաշտոնն օգտագործել է ապօրինի ազատազրկման համար»։