Հայաստանում քաղաքական մտքի ճգնաժամը
Քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանի անդրադարձը (*)
‐‐-----
Հայաստանում քաղաքական մտքի ճգնաժամը
Ինչո՞ւ ենք քաղաքականությունը շփոթում իշխանության համար պայքարի հետ
Ինչո՞ւ ենք քաղաքականությունը շփոթում իշխանության համար պայքարի հետ
Մենք ունենք կուսակցություններ, ընտրություններ, իշխանություն, ընդդիմություն, քաղաքագետներ, հրապարակախոսներ և բազմաթիվ քաղաքական քննարկումներ, բայց դրանց մեծ մասը պտտվում է նույն առանցքի շուրջ՝ ո՞վ պետք է գա իշխանության և ո՞վ պետք է հեռանա։ Սա քաղաքական պայքար է, բայց դեռ քաղաքական միտք չէ։
1. «Ո՞վ է կառավարելու» հարցը փոխարինել է «Ի՞նչ պետություն ենք կառուցում» հարցին
Հայկական քաղաքական բանավեճի մեծ մասը անձնավորված է։ Քննարկվում են Փաշինյանը, նախկին իշխանությունները, ընդդիմության այս կամ այն առաջնորդը, առանձին պաշտոնյաներ։ Սակայն անձերի փոփոխությունը դեռևս չի նշանակում քաղաքական համակարգի փոփոխություն։
Քաղաքական մտածողության ավելի բարձր մակարդակը պետք է սկսվի այլ հարցից.
Ի՞նչ ինստիտուցիոնալ համակարգ է անհրաժեշտ Հայաստանին, որպեսզի պետությունը կախված չլինի մեկ անձից։
Ո՞վ է վերահսկում բյուրոկրատիան։
Ո՞վ է վերահսկում ուժային կառույցները։
Ինչպե՞ս է ձևավորվում քաղաքական էլիտան։
Ինչպե՞ս է իշխանությունը փոխանցվում։
Ինչպե՞ս է սահմանափակվում իշխանությունը։
Ի՞նչ հարաբերություն պետք է լինի պետության, հասարակության, եկեղեցու, բանակի և սփյուռքի միջև։
Սրանք արդեն քաղաքական մտքի հարցեր են։
2. Կարգախոսը դարձել է գաղափարախոսության փոխարինող
«Ժողովրդավարություն», «խաղաղություն», «ազգային արժեքներ», «ուժեղ պետություն», «ինքնիշխանություն», «Արևմուտք», «Ռուսաստան» բառերը հաճախ վերածվում են քաղաքական դրոշների։ Բայց գաղափարախոսությունը պարզապես բառերի հավաքածու չէ։
Եթե ասում ես «ժողովրդավարություն», պետք է պատասխանես՝ ինչպե՞ս է այն աշխատում ինստիտուցիոնալ մակարդակում։
Եթե ասում ես «ուժեղ պետություն», պետք է բացատրես՝ ինչո՞վ է պետությունը ուժեղ՝ բանակո՞վ, տնտեսությա՞մբ, ինստիտուտներո՞վ, հասարակական համերաշխությա՞մբ, թե՞ իշխանության կենտրոնացմամբ։
Եթե ասում ես «ինքնիշխանություն», պետք է սահմանես՝ ինչպե՞ս է այն համատեղվում անվտանգային, տնտեսական և աշխարհաքաղաքական կախվածությունների հետ։
Առանց այդ հարցերի գաղափարախոսությունը վերածվում է քաղաքական մարքեթինգի։
3. Մենք շատ ենք խոսում արտաքին ուժերի մասին և քիչ՝ սեփական հասարակության մասին
Հայաստանում քաղաքական գործընթացները հաճախ բացատրվում են արտաքին կենտրոններով։
Ռուսաստան։
Արևմուտք։
Թուրքիա։
Ադրբեջան։
Իրան։
Իհարկե, Հայաստանի քաղաքականության վրա արտաքին միջավայրը հսկայական ազդեցություն ունի։ Փոքր պետությունը չի կարող անտեսել աշխարհաքաղաքականությունը։ Բայց արտաքին ուժերով ամեն ինչ բացատրելու դեպքում առաջանում է վտանգավոր պարզեցում։ Եթե ամեն ինչ բացատրվում է Մոսկվայով, Վաշինգտոնով, Անկարայով կամ Բաքվով, ապա մնում է առանց պատասխանի գլխավոր հարցը.
Իսկ մենք ինքներս ինչո՞ւ ենք այսպիսին։
Ինչո՞ւ են հասարակական ինստիտուտները թույլ։
Ինչո՞ւ են քաղաքական կուսակցությունները հաճախ կախված առաջնորդներից։
Ինչո՞ւ է ընտրական քաղաքականությունը գերակայում գաղափարական քաղաքականությանը։
Ինչպե՞ս են վերարտադրվում էլիտաները։
Ինչո՞ւ է հասարակությունը հաճախ քաղաքականությունից ակնկալում ոչ թե ինստիտուտների ստեղծում, այլ «ուժեղ մարդու» հայտնվել։
Սա արդեն ներքին քաղաքականության իրական տեսությունն է։
4. Պատմությունը պետք է դադարի լինել միայն փաստարկ և դառնա վերլուծության առարկա
Հայ քաղաքական մշակույթում պատմությունը հսկայական դեր ունի։ Բայց պատմական հիշողությունը և պատմական վերլուծությունը նույն բանը չեն։ «Մեր նախնիներն այսպես են արել»՝ քաղաքական ծրագիր չէ։ Ավելի կարևոր հարցն է՝ ինչպիսի՞ սոցիալական կառուցվածքներ, տնտեսական հարաբերություններ, պետական ինստիտուտներ և աշխարհաքաղաքական պայմաններ են ստեղծել այդ պատմական իրադարձությունը։
Այս մոտեցումը թույլ է տալիս պատմությունից ոչ թե միայն հպարտության կամ վիրավորանքի նյութ վերցնել, այլ քաղաքական գիտելիք ստանալ։
5. Չկա բավարար խորությամբ հայկական «պետության տեսություն»
Մենք շատ ենք խոսում իշխանության մասին, բայց հաճախ քիչ ենք խոսում պետության մասին։
Իշխանությունը պետությունը չէ։
Կառավարությունը պետությունը չէ։
Քաղաքական կուսակցությունը պետությունը չէ։
Վարչապետը պետությունը չէ։
Պետությունը ինստիտուտների համակարգ է, որը պետք է կարողանա գոյություն ունենալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ իշխանության կոնկրետ մարդիկ փոխվում են։
Այստեղ է քաղաքական մտքի ամենակարևոր փորձությունը. կարո՞ղ ենք պատկերացնել Հայաստան, որտեղ ոչ մի քաղաքական առաջնորդ չի հանդիսանում պետության կենտրոնական հենարանը։
Եթե չենք կարող, ապա խնդիրը միայն քաղաքական գործիչների մեջ չէ։ Խնդիրը պետական կառուցվածքի մեջ է։
6. Հայկական քաղաքական մտքին պակասում է էլիտաների մասին սառը խոսակցությունը
Յուրաքանչյուր պետությունում գոյություն ունեն էլիտաներ։ Հարցն այն չէ՝ կա՞ն դրանք, թե՞ ոչ։ Հարցն այն է՝ ինչպե՞ս են դրանք ձևավորվում, ինչպես են վերարտադրվում և ինչպե՞ս են փոխարինվում։
Քաղաքական իշխանություն։
Բիզնես։
Բյուրոկրատիա։
Ուժային համակարգ։
Մեդիա։
Մտավորականություն։
Տեղական ազդեցիկ խմբեր։
Սփյուռքի կազմակերպություններ։
Այս համակարգերի փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը կարող էր տալ Հայաստանի քաղաքական կյանքի շատ երևույթների բացատրությունը։
7. Պակասում է քաղաքական մարդաբանությունն` անտրապոլոգիան
Ամենախորը հարցը նույնիսկ պետության մասին չէ, այն մարդու մասին է։
Ինչպիսի՞ քաղաքական մարդ է ձևավորվել Հայաստանում։
Ինչո՞ւ է նա երբեմն նախընտրում հովանավորին՝ ինստիտուտի փոխարեն։
Ինչո՞ւ է ուժեղ առաջնորդի նկատմամբ վստահությունը հաճախ ավելի հեշտ ձևավորվում, քան ինստիտուտների նկատմամբ։
Ինչո՞ւ է քաղաքական հավատարիմ լինելը երբեմն ավելի կարևոր դառնում, քան քաղաքական ծրագիրը։
Ինչպե՞ս է ձևավորվում քաղաքական վախը։
Ինչպե՞ս է ձևավորվում քաղաքական ատելությունը։
Ինչպե՞ս է հասարակությունը ընկալում պետությունը՝ որպես սեփականություն, որպես ծառայություն, որպես վերահսկող ուժ, թե որպես ընդհանուր հանրային ինստիտուտ։
Առանց այս հարցերի քաղաքականությունը մնում է մակերեսային։
8. Մեզ պակասում է քաղաքական մտքի շարունակականությունը
Հայաստանում տարբեր ժամանակաշրջանների քաղաքական մտքի միջև բավարար չափով շարունակական երկխոսություն չի ձևավորվել։ Մենք հաճախ ոչ թե զարգացնում ենք նախորդ սերնդի գաղափարները, այլ սկսում ենք նորից։ Այդ պատճառով Հայաստանում քիչ են այն քաղաքական-փիլիսոփայական դպրոցները, որոնք տասնամյակների ընթացքում նույն հարցերը տարբեր սերունդներով զարգացնում են։ Պետք է կարողանալ վիճել ոչ միայն քաղաքական գործիչների, այլև գաղափարների հետ։
9. Քաղաքական միտքը պետք է վերադառնա մեծ հարցերին
Հայաստանի քաղաքական միտքը կարող էր կրկին սկսել դասական հարցերից.
Պլատոն — ի՞նչ է արդար պետությունը։
Արիստոտել — ինչպե՞ս են առաջանում և քայքայվում քաղաքական ռեժիմները։
Մաքիավելլի — ինչպե՞ս է իրականում գործում իշխանությունը։
Հոբս — ինչո՞ւ է մարդը համաձայնում պետության իշխանությանը։
Տոկվիլ — ինչպե՞ս է հասարակությունը ձևավորում ժողովրդավարական ինստիտուտներ։
Մարքս — ինչպե՞ս են տնտեսական հարաբերությունները վերածվում քաղաքական ուժի։
Վեբեր — ինչպե՞ս է իշխանությունը դառնում լեգիտիմ։
Շմիթ — ո՞վ է կայացնում վերջնական քաղաքական որոշումը։
Արենդտ — ինչպե՞ս են զանգվածային հասարակությունը և իշխանությունը փոխազդում։
Գրամշի — ինչպե՞ս է ձևավորվում գաղափարական և մշակութային գերիշխանությունը։
Օրտեգա-ի-Գասետ — ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ զանգվածը դառնում է քաղաքականության գլխավոր դերակատար։
Սրանք պարզապես պատմական հեղինակներ չեն, սրանք գործիքներ են, որոնց միջոցով կարելի է ուսումնասիրել նաև Հայաստանը։
Վերջնական հարցը` Հայաստանին անհրաժեշտ է ոչ միայն իշխանափոխության մասին մտածող քաղաքականություն, անհրաժեշտ է պետականության մասին մտածող քաղաքական միտք։
Տարբերությունը հսկայական է։
Առաջինը հարցնում է. ո՞վ է լինելու իշխանության։
Երկրորդը հարցնում է. ինչպիսի՞ պետություն պետք է կառուցենք, որպեսզի պետությունը կախված չլինի նրանից, թե ով է իշխանության։
Եվ հենց այստեղ է սկսվում իրական քաղաքական փիլիսոփայությունը։
Հ.Գ. (*) Սա ես չեմ գրել, սա ChutGPT-ն է գրել` իմ մտքերն է «գողացել»։
Հետևեք մեզ Facebook-ում