«Անասնաֆերմա» VS ՔՊ-ական ռեժիմ, «Նապոլեոն» VS Փաշինյան
Քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանը բավականին հետաքրքիր «էքսպերիմենտ» է արել:
Նա գրում է. «Chatjpt-ին առաջադրանք եմ տվել համեմատել
Նա գրում է. «Chatjpt-ին առաջադրանք եմ տվել համեմատել
մեր երկու սիրելի հերոսներին` հեղափոխության երկու առաջնորդներին։ Որևէ խմբագրական միջամտություն չեմ արել»։
Եվ ահա թե ինչ է ստացվել.
Եվ ահա թե ինչ է ստացվել.
------
Եթե համեմատենք Նիկոլ Փաշինյանին և Ջորջ Օրուելի «Անասնաֆերմայի» ստեղծագործության խոզ Նապոլեոնին, ապա նմանությունը պետք է փնտրել ոչ թե նրանց կենսագրությունների կամ կոնկրետ քաղաքական ծրագրերի, այլ քաղաքական իշխանության ձևավորման, պահպանման և հեղափոխական հռետորաբանության վերափոխման մեխանիզմների մեջ։
Միևնույն ժամանակ սա քաղաքագիտական համեմատություն է, ոչ թե պնդում, թե Փաշինյանը բառացիորեն գործում է Օրուելի Նապոլեոնի օրինակով։
1. Հեղափոխություն → նոր քաղաքական վերնախավ
Նապոլեոնը իշխանության է գալիս կենդանիների ապստամբությունից հետո, որը խոստանում էր ազատագրում հին կարգից։ Սակայն աստիճանաբար հեղափոխական իշխանությունը վերածվում է նոր հիերարխիայի։
Փաշինյանի դեպքում ևս 2018 թվականի հեղափոխությունից հետո կարելի է կառուցվածքային առումով նկատել նման երևույթ․ հին քաղաքական էլիտայի դեմ ուղղված շարժումը հանգեցրեց նոր գերիշխող քաղաքական ուժի ձևավորմանը։
Հիմնական նմանությունը կարելի է ձևակերպել այսպես.
«Մենք եկել ենք քանդելու հին համակարգը» → «մենք ինքներս ենք դառնում համակարգը»։
2. «Ժողովուրդ» ընդդեմ «նախկինների»
Նապոլեոնը իր իշխանության լեգիտիմությունը կառուցում է կենդանիներին հին տերերի և «դավաճանների» դեմ հակադրելու միջոցով։
Քաղաքական տրամաբանությունը հետևյալն է․ եթե իշխանությանը քննադատում են, խնդիրը իշխանության մեջ չէ, այլ նրանց, ովքեր ցանկանում են վերադարձնել անցյալը։
Փաշինյանի քաղաքականության մեջ նույնպես ուժեղ է «հին Հայաստան» և «նոր Հայաստան» հակադրությունը՝ հեղափոխական հասարակությունն ընդդեմ նախկին քաղաքական էլիտաների։
Այսպիսով ձևավորվում է պարզ քաղաքական սխեմա.
ժողովուրդ → հեղափոխություն → նոր իշխանություն → հեղափոխության թշնամիներ։
3. Իշխանության անձնավորում
Հեղափոխության սկզբում իշխանությունը ձևականորեն պատկանում է հավաքականությանը։ Օրուելի ստեղծագործության ընթացքում աստիճանաբար առաջանում է մեկ այլ իրավիճակ.
հեղափոխություն → խոզերի կուսակցություն → Նապոլեոն։
Այսինքն՝ հավաքական հեղափոխական նախագիծը աստիճանաբար կապվում է մեկ առաջնորդի անձի հետ։
Փաշինյանի պարագայում նույնպես կարելի է տեսնել նման միտում․ 2018 թվականի «Թավշյա հեղափոխության» քաղաքական նախագիծը մեծապես դարձավ վարչապետի անձի շուրջ կենտրոնացած քաղաքական նախագիծ։
Սա համեմատության ամենակարևոր կետերից մեկն է։
4. Քարոզչությունը քաղաքական իրականությունը վերածում է պարզ բանաձևերի
Նապոլեոնի իշխանության մեջ կարևոր դեր ունի Զռանը (Squealer), որը կենդանիներին բացատրում է, թե ինչու է ղեկավարության ցանկացած որոշում ճիշտ։
Սխեման հետևյալն է. իշխանության որոշում → բացատրություն → արդարացում → համոզում, որ այլ տարբերակ չկար։
Ժամանակակից քաղաքականության մեջ նման մեխանիզմ կարելի է տեսնել բազմաթիվ կառավարությունների գործունեության մեջ, և դրա որոշ դրսևորումներ կարելի է նկատել նաև Հայաստանի քաղաքականության մեջ։
Բարդ խնդիրները վերածվում են կարճ քաղաքական բանաձևերի, որոնք անընդհատ կրկնվում են։
Օրինակ՝
«խաղաղություն», «իրական Հայաստան», «նախկիններ», «ժողովուրդ», «ժողովրդավարություն»։
Այսպիսի բանաձևերի նպատակը միայն տեղեկատվություն փոխանցելը չէ։ Դրանք ստեղծում են քաղաքական իրականության որոշակի պատկեր, որտեղ որոշ դիրքորոշումներ ինքնաբերաբար ներկայացվում են որպես «ճիշտ»։
5. Սկզբնական կարգախոսների իմաստի փոփոխություն
Սա թերևս ամենաօրվելյան նմանությունն է։
«Անասնաֆերմա»-ում հեղափոխության սկզբնական սկզբունքները աստիճանաբար փոխվում են։
Ամենահայտնի օրինակը.
«Բոլոր կենդանիները հավասար են»
աստիճանաբար վերածվում է.
«Բոլոր կենդանիները հավասար են, բայց որոշ կենդանիներ ավելի հավասար են, քան մյուսները»։ Այսինքն՝ իշխանությունը պարտադիր չէ, որ բացահայտ հրաժարվի սկզբնական սկզբունքից։ Այն կարող է պարզապես փոխել դրա մեկնաբանությունը։
Փաշինյանի քաղաքականության նկատմամբ քննադատական վերլուծությունը կարող է նույն հարցը տալ.
Ի՞նչ եղավ 2018 թվականի հեղափոխության սկզբնական կարգախոսների հետ իշխանության գալուց հետո։
Հենց այստեղ է համեմատությունը դառնում քաղաքականապես հետաքրքիր․ հեղափոխական հռետորաբանությունը կարող է պահպանվել նույնիսկ այն դեպքում, երբ քաղաքական պրակտիկան էապես փոխվել է։
6. Արտաքին թշնամին՝ համախմբման միջոց
Նապոլեոնին մշտապես անհրաժեշտ են թշնամիներ՝ պարոն Ջոնսը,
մարդիկ, Սնոուբոլը,
ենթադրյալ դավադիրները։
Ժամանակի ընթացքում Սնոուբոլը դառնում է գրեթե բոլոր խնդիրների ունիվերսալ բացատրությունը։ Քաղաքագիտության տեսանկյունից սա կարելի է դիտարկել որպես սպառնալիքի և թշնամու շուրջ մոբիլիզացիայի քաղաքականություն։
Հայաստանի դեպքում արտաքին սպառնալիքները, պատերազմը, անվտանգությունը, Ադրբեջանը, Թուրքիան և ներքին «դավաճանները» կարող են դառնալ նման մոբիլիզացիոն քաղաքականության տարրեր։
7. «Եթե ոչ մենք, ապա ավելի վատ կլինի»
Սա երկու դեպքերի միջև ամենաուժեղ ընդհանուր քաղաքական տրամաբանություններից մեկն է։
Նապոլեոնի մոտ աստիճանաբար ձևավորվում է հետևյալ գաղափարը. Մենք միակ ուժն ենք, որը կարող է պաշտպանել հեղափոխությունը։
Հետևաբար Նապոլեոնի քննադատությունը սկսում է ներկայացվել որպես հենց հեղափոխության համար սպառնալիք։
Քաղաքականության մեջ սա կարելի է անվանել լեգիտիմության մենաշնորհացում։
Այս տրամաբանության դեպքում.
իշխանությանը քննադատելը = իշխանության թշնամիներին օգնելը։
Եթե նման տրամաբանությունը դառնում է գերիշխող, ժողովրդավարական մրցակցությունը կարող է վերածվել պայքարի «ճիշտ ժողովրդի» և «ժողովրդի թշնամիների» միջև։
8. Անցյալի վերաշարադրում
Օրուելի մոտ անցյալը մշտապես վերակառուցվում է։ Կենդանիները աստիճանաբար մոռանում են՝ ինչպես սկսվեց ամեն ինչ, ով ինչ էր ասում,
ինչ էին նախատեսում սկզբնական կանոնները, ով էր իրականում պատասխանատու այս կամ այն գործողության համար։ Պատմությունը դառնում է իշխանության գործիք։
Սա ընդհանրապես քաղաքականության համար շատ կարևոր մեխանիզմ է․ նա, ով վերահսկում է անցյալի մեկնաբանությունը, հնարավորություն է ստանում բացատրել ներկան։
Հայաստանի քաղաքականության մեջ ևս 2018 թվականից հետո գոյություն ունի անցյալի մեկնաբանության լուրջ պայքար.
1990-ականներ → Ռոբերտ Քոչարյան → Սերժ Սարգսյան → 2018 → հեղափոխություն → պատերազմ → հետպատերազմյան շրջան → ներկայիս քաղաքականություն։
Տարբեր քաղաքական ուժեր այս նույն շղթայի համար առաջարկում են ամբողջովին տարբեր մեկնաբանություններ։
Օրուելի Նապոլեոնը լիարժեք բռնապետ է, որը՝ վերացնում է քաղաքական մրցակցությունը, օգտագործում է ֆիզիկական տեռոր, կազմակերպում է ցուցադրական «խոստովանություններ», ոչնչացնում է ընդդիմությանը, փաստացի վերացնում է հեղափոխության սկզբնական սկզբունքները։
Ուստի ավելի ճիշտ է ասել ոչ թե՝
«Փաշինյան = Նապոլեոն»,
այլ՝ «Փաշինյանի իշխանության որոշ լեգիտիմացման և իշխանությունը պահպանելու մեխանիզմներ կարելի է վերլուծել Օրուելի Նապոլեոնի քաղաքական մոդելի միջոցով»։
Եթե ամբողջը վերածենք մեկ բանաձևի
«Անասնաֆերմայի»
հեղափոխություն → ազատագրում → նոր վերնախավ → իշխանության անձնավորում → քարոզչություն → թշնամիների որոնում → սկզբնական սկզբունքների փոփոխություն → հեղափոխական հռետորաբանության պահպանում՝ փոխված քաղաքական պրակտիկայի պայմաններում։
Փաշինյանի հետ քաղաքական անալոգիան
2018 թվականի հեղափոխություն → հին էլիտայի ապամոնտաժում → նոր քաղաքական վերնախավ → իշխանության անձնավորում → «ժողովուրդ/նախկիններ» քաղաքական հակադրություն → հեղափոխական կարգախոսների վերաիմաստավորում → սպառնալիքների շուրջ մոբիլիզացիա → հեղափոխական լեգիտիմության պահպանում։
Հենց այս հաջորդականությունն է, այլ ոչ թե առանձին արտահայտությունների նմանությունը, որ համեմատությունը Նապոլեոնի հետ դարձնում է առավել հետաքրքիր քաղաքագիտական տեսանկյունից»։
Հետևեք մեզ Facebook-ում