ՄԱԿ-ի փորձագետները հարցականի տակ են դնում «Սրբազան պայքարի» գործը, Փաշինյանի ռեժիմը ներկայացրել է իր պատասխանը

«Սիվիլնեթը» գրում է.
ՄԱԿ-ը հրապարակել է Հայաստանի կառավարության և ՄԱԿ-ի վեց մանդատակիրների (mandate holders) միջև պաշտոնական նամակագրությունը, որը վերաբերում է «Սրբազան պայքարի» շարժման առաջնորդ Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանի և նրա աջակիցների նկատմամբ հարուցված քրեական գործին։ Մանդատակիրները ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի Հատուկ ընթացակարգերի (Special Procedures) շրջանակում գործող անկախ փորձագետներ և աշխատանքային խմբեր են, որոնց Խորհուրդը հանձնարարում է հետևել կոնկրետ թեմաների կամ երկրների իրավիճակի։  

Հրապարակված փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների փորձագետները լուրջ հարցադրումներ են բարձրացրել Հայաստանի իշխանությունների գործողությունների համաչափության և միջազգային իրավունքի հետ դրանց համապատասխանության վերաբերյալ, մինչդեռ Երևանը պնդում է, որ բոլոր գործողությունները կատարվել են օրենքի և միջազգային պարտավորությունների շրջանակում։

Հրապարակված փաթեթը բաղկացած է երկու փաստաթղթից։ Առաջինը՝ 2026 թվականի մայիսի 11-ին ՄԱԿ-ի հատուկ ընթացակարգերի վեց մանդատակիրների կողմից Հայաստանի կառավարությանը ուղարկված հաղորդագրությունն է, իսկ երկրորդը՝ 2026 թվականի հուլիսի 9-ին Ժնևում Հայաստանի մշտական ներկայացուցչության կողմից ՄԱԿ-ին ուղարկված 31-էջանոց Non-Paper-ն է, որով Հայաստանը պատասխանում է բարձրացված բոլոր հարցերին։

ՄԱԿ-ի հիմնական մտահոգությունները

ՄԱԿ-ի փորձագետները նշում են, որ իրենց հասած տեղեկությունների համաձայն՝ իշխանությունները կարող էին անհամաչափ ուժ կիրառել 2024 թվականի հունիսի 12-ի բողոքի ակցիայի ընթացքում, ներառյալ ցուցարարների և լրագրողների նկատմամբ, իսկ մեկ տարի անց նույն շարժման ներկայացուցիչների նկատմամբ կիրառված ահաբեկչության և իշխանության յուրացման նախապատրաստման մեղադրանքները կարող էին հանգեցնել հակաահաբեկչական օրենսդրության ոչ պատշաճ օգտագործման։

Փաստաթղթում նշվում է նաև, որ ստացված տեղեկությունների համաձայն՝ քրեական գործի հիմքում ներկայացված ապացույցների զգալի մասը վերաբերում է քաղաքական ընդդիմությանը, քաղաքացիական անհնազանդությանը և բողոքի գործողություններին, մինչդեռ հրապարակված նյութերում չեն երևում բռնության կամ իրական ահաբեկչական գործողությունների հստակ ցուցիչներ։ Նույն փաստաթուղթը հիշատակում է նաև պնդումները, թե իրավապահները հրապարակել են հեռախոսային գաղտնալսումների միայն ընտրովի հատվածներ, իսկ պաշտպաններին չի թույլատրվել հրապարակել իրենց կարծիքով արդարացնող նյութերը։

Թեև հատուկ զեկուցողներն ընդգծում են, որ չեն կանխորոշում այդ տեղեկությունների ճշմարտացիությունը, նրանք նշում են, որ եթե դրանք հաստատվեն, ապա կարող են վկայել Հայաստանի միջազգային պարտավորությունների խախտման մասին։

Ութ հարց Հայաստանի կառավարությանը

ՄԱԿ-ի փորձագետները Հայաստանից պահանջել են պատասխանել ութ առանցքային հարցի։ Դրանք վերաբերում են ոստիկանության ուժի կիրառման օրինականությանը, Բագրատ արք. Գալստանյանի և մյուս մեղադրյալների նկատմամբ ահաբեկչության հոդվածների կիրառման իրավական հիմքերին, կալանքի և վարչական սահմանափակումների համաչափությանը, արդար դատաքննության երաշխիքներին, ինչպես նաև այն միջոցներին, որոնք Հայաստանը պատրաստվում է ձեռնարկել խաղաղ հավաքների, խոսքի ազատության և քաղաքական մասնակցության հնարավոր քրեականացումը կանխելու համար։

Փաստացի, ՄԱԿ-ը ոչ միայն հետաքրքրվում է կոնկրետ քրեական գործով, այլ նաև հարցականի տակ է դնում, թե արդյոք հակաահաբեկչական օրենսդրությունը չի կիրառվում այնպիսի իրավիճակում, որը կարող է առնչվել քաղաքական ընդդիմության և խաղաղ բողոքի իրավունքին։

Հայաստանի պատասխանը

Իր 31-էջանոց պատասխանով Հայաստանի կառավարությունը հերքում է այդ մտահոգությունները։

Երևանը պնդում է, որ հունիսի 12-ի իրադարձությունները չեն եղել բացառապես խաղաղ ցույց, այլ ներառել են զանգվածային անկարգությունների տարրեր, ոստիկանների վրա տարբեր առարկաների նետում և Ազգային ժողովի հատուկ պահպանվող տարածք ներխուժելու փորձ։ Ըստ կառավարության՝ ոստիկանության կիրառած ուժը եղել է օրինական, անհրաժեշտ և համաչափ, իսկ դրա իրավաչափության վերաբերյալ քրեական քննությունը դեռ շարունակվում է։

Հայաստանի կառավարությունը պնդում է նաև, որ քրեական հետապնդումը որևէ կապ չունի մեղադրյալների քաղաքական կամ կրոնական հայացքների հետ։ Ըստ պատասխանի՝ իրավապահ մարմինները գաղտնի օպերատիվ միջոցառումների և գաղտնալսումների արդյունքում ստացել են տվյալներ, որոնք, իշխանությունների գնահատմամբ, վկայում են ահաբեկչության և իշխանության բռնազավթման նախապատրաստման մասին։

Ըստ կառավարության՝ դատարաններն անհատական գնահատման հիման վրա են ընտրել խափանման միջոցները, իսկ հետագայում դրանց մի մասը փոխարինվել է ավելի մեղմ սահմանափակումներով՝ ըստ ընթացիկ ռիսկերի գնահատման։

«Սրբազան պայքարը», քրեական գործերը և կառավարություն–եկեղեցի հակամարտությունը

«Սրբազան պայքարը» սկսվեց 2024 թվականի գարնանը՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Տավուշի հատվածում սահմանազատման գործընթացի դեմ սկսված բողոքներից։ Շարժումը գլխավորեց Հայ առաքելական եկեղեցու Տավուշի թեմի առաջնորդ Բագրատ արք. Գալստանյանը։ Սկզբնական պահանջը սահմանազատման գործընթացի դադարեցումն էր, սակայն շարժումը Երևան հասնելուց հետո առաջ քաշեց նաև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականի պահանջը։ Մայիսի 9-ի մեծ հանրահավաքից և հունիսի 12-ին Ազգային ժողովի մոտ ոստիկանության հետ բախումներից հետո շարժման զանգվածային փուլը աստիճանաբար մարեց։

2025-ի հունիսին իշխանությունները քրեական հետապնդումներ սկսեցին շարժման ղեկավարների և աջակիցների նկատմամբ։ Խուզարկություններին և ձերբակալություններին հաջորդեցին ահաբեկչություն և իշխանության յուրացում նախապատրաստելու մեղադրանքները։ Կալանավորվեց արք. Գալստանյանը, իսկ ընդհանուր առմամբ գործով մեղադրանք առաջադրվեց 18 անձի։ Իշխանությունները պնդում են, որ գաղտնալսումներով և օպերատիվ նյութերով բացահայտվել է բռնի գործողությունների ծրագիր, մինչդեռ պաշտպանական կողմը և ՄԱԿ-ի փորձագետներին հասած տեղեկությունների աղբյուրները վիճարկում են այդ գնահատականը՝ պնդելով, որ հրապարակված նյութերը հիմնականում վերաբերում են բողոքի, քաղաքացիական անհնազանդության և քաղաքական գործունեության քննարկումներին։

Այս գործերը ծավալվում են կառավարության և Հայ Առաքելական եկեղեցու ավելի լայն հակամարտության պայմաններում, ինչի մասին վկայում են առանձին հրապարակումներ։ Ըստ այդ տեղեկությունների, 2025 թվականից վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ու իշխող ուժի ներկայացուցիչները բացահայտ պահանջում են Գարեգին Բ կաթողիկոսի հեռացումը և առաջ են մղում եկեղեցու «բարենորոգման» ծրագիր, և քրեական հետապնդումների են ենթարկվել նաև այլ բարձրաստիճան հոգևորականներ։ 

Այս համատեքստում է, որ ՄԱԿ-ի փորձագետները հարցադրումներ են անում՝ արդյոք քրեական և հակաահաբեկչական գործիքները չեն օգտագործվում նաև քաղաքական ու կրոնական ընդդիմախոսների նկատմամբ ճնշման նպատակով։